RSS  

اوغوز خلقي نين يازيلي ادبياتي
ميرهدايت حصاري
اوغوز طايفالارينا مربوط اولان ((دده قورقود)) آدلي قيمتلي ومهم بيركتاب  اليميزده واردير. بوكتاب تورك طايفالاري، خصوصا اوغوز طايفالاري باره سينده يازيلميش و دونيا بويو ادبيات وفولكلور ساحه سينده بيرشاهكار ساييلان حماسي(اپيك) بيراثردير. بوكتابدان تقريبا بيركامل نسخه آلماندا ((درسدن)) كتابخاناسيندا وسونرالاردا بيرناقص نسخه ((واتيكان)) كتابخاناسيندا تاپيلميشدير.

بوكتاب بيرمقدمه واون ايكي بوي (داستان) دان تشكيل اولموش ومقدمه دن سونرا بيرحكمت لي مقاله ده گتيريلميشدير.

ايلك دفعه آلمان بيليجي سي ((فئليشر)) آلمانين سلطنتي كتابخاناسي نين فهرستيني (كاتولوگونو) حاضرلاياركن بوكتابا راست گليب واوكتابين بيرينجي صحيفه سينده ((10- نجي هجري عصرينده احمد پاشانين كتابخاناسينا گيرميشدير عبارتي يازيلديغينا گؤره اونوميلادي 16-نجي عصرده يارانيلميش بيراثركيمي ثبت ائتميشدير.

ميلادي 19-نجي عصرين اول لرينده آلمان بيليجيسي ديتسDIZ بو کتابين اوزوندن بيرنسخه گؤتوروب و اونون باره سينده تحقيقه باشلاياراق، دپه گؤزون بساتين الينده اؤلمه سي (بساط دپه گؤزواؤلدوردوگي) آدلي داستاني آلمانجايا ترجمه ائديب، چاپا بوراخميشدير.

ديتس دن سونرا بؤيوك آلمان عاليمي ((نولدكه)) ميلادي 1859-دا((دده قورقود)) نسخه سيني يئني- دن اوخويوب آلمانجايا ترجمه ائتدي. لاكين اونونن چوخ حصه سيني اوخويا بيلمه ييب، دوشونمه ديكده، اونو نشر ائتمكدن چكينميشدير.

اوندان سونرا مشهور روس عاليمي ((بارتولد)) (نولدكه نين) يادداشتلاريندان فايدالاناراق، ايشين داليسيني توتموش و1894-ميلادي دابوكتاب باره- سينده بيرمقاله يازومش واونون بعضي قسمت لريني روسجايا چئويرميشدير.

20-نجي عصرين اول لرينده، استانبول دا ملي واسلامي اثرلرين تدقيقي انجمني بو كتابي نشر ائتمك قصدينه دوشدوكده، عثمانلي بيليجي لريندن رفعت معلم بوايشي بوينونا آلاراق اوخطي نسخه ني بعضي شرح لر وحاشيه لر(ايضاح لار) ايله1915-نجي ايلده چاپا بوراخميشدير.1

كتابين عنواني ((كتاب دده قورقود علي لسان طايفه اوغوزان)) دير. كتابين مقدمه سي نين نثري متن ايله فرقلي اولدوغو گؤرسه ديركي بو مقدمه سونرادان بو داستانلاري ييغان و يانسخه ني قديم  متن دن كؤچوره نين واسطه سي ايله يازيلميشدير. كتابين مؤلفي ويايازيليش تاريخي معلوم دگيل. نظره گله ن ميلادي 15-نجي (هجري 8-نجي) عصرين اول لرينده ييغيلميشدير لاكين داستانلارين اوز وئرمه تاريخ لري اوندان چوخ قديم راخ اولماليدير.

داستاندا گله ن((گنجه، بردع، آلينجا قلعه سي، گؤيجه گؤلو، دربند، درشام)) كيمي يئر آدلاري وهابئله شرقي آناطولي دا دوران ((دره بوزان)) (طرابوزان)، بايبورد وماردين (اوردا يازيلان كيمي) كافرلر الينده اولان شهر آدلاري حادثه لرين آذربايجاندا اوز وئرديگي ياخود گئچميش تاريخي حادثه لردن الهام آلاراق آذربايجاندا دوزه لينمه سي ثبوته يئتيشير.

گؤرونوركي اوكتاب سلجوقي لرين واوغوزلولارين دئديگيميز آناطولي شهرلريني فتح ائتمه ميشدن، يعني ميلادي12-نجي عصردن قاباق ييغيلميشدير.

كتابين مقدمه سي بئله باشلانيلير: ((بسم الله الرحمن الرحيم. رسول عليه السلام زمانينه يقين (ياخين) بيات يرتندان(يوردوندان) قورقوت آتا آدلي بير ار قوپدي اوغوزون اوكيشي، تمام بيليجيسيدي، نه دير(دئيه ر) اولردي. غايبدان درلو خبرسويلردي. حق تعالي آنك كؤكلنه الهام ايدردي.))

كتابين مقدمه سي بوعبارت ايله قورتارير: ((قورقوت اوغوز قومنك مشكلي حل ايدردي. هر نه ايش اولسه قورقوت آتا طانشمينجه (دانيشمايينجا) ايشلمزلردي هرنه كه بيورسه- ايدرلردي. سؤزين طوبت (توتوب) تمام ايدرلردي.))

بومقدمه سي سونرا ((دده قورقودك حكيمانه دورت مقاله سي)) آدلي بيرحكيمانه ونصيحت لي مقاله گتيريليب. اورادا آروادلارين اؤرت دسته يه بؤبونمه سي باره ده ((اوزان طرفيندن قادينلرك دورت قسمه تقسيمي)) آدلي مقاله گتيريلير. سونرا 12-داستاندا بير- بيريندن آيري وعين حالدا بير- بيرينه مربوط اولان اوغوز طايفالاري نين مختلف ياشاييش صحنه لري وخصوصا اميرلرين وبيگ زاده لرين قهرمانليق لاريندان نمونه لرگتيريلير. ان سون داستانين مضموني طاش اوغوزون (خارجي اوغوزلارين) ايچ اوغوزا عاصي اولماسي، حكايه سيدير. كتاب اصلده172 صحيفه دير توركيه ده وباكي دا وايراندا دفعه لرله چاپ اولونموشدور.

 1- آيري تحقيقاتچي لاردان، توركيه ده پروفئسور محرم ارگين، اورخان شائق، آذربايجاندا حميد آراسلي، جمشيدوف ودميرچي زاده ايراندا، دوكتور جواد هيئتين، ونئچه مترجم لردن اوجمله دن (سازمين سؤزو) آدلي منظومه نين قوشاني شاعرسهند (بولود قارا چورلو) دن آد آپارماق اولار

طوايف تركمن /

تركمن ها به قبايل و تيره هاي متعددي تقسيم مي شوند: 

«عالي ايلي»، «چاودار»،« يمرلي»، «ارساري»، «سالور»،« ساريق»، «تكه»،« يموت»، «گوكلان».

گل تنهاي تركمن

نوشتة‌ : عبدالرحمان مرادي
از : گوكجه (كلاله)

چند نكتة كوتاه :
دوست خوبم !
مي خواهم چند نكته را برايت بنويسم :
ـ شروع داستان خوب است .
ـ هر چند كه يك واقعه مي تواند دستماية داستان قرار بگيرد ،‌اما روايت يك واقعه با داستان نويسي تفاوت دارد .
ـ در يك داستان ، شخصيت اصلي بايستي برجسته باشد . در اين داستان ، علاوه بر كثرت شخصيت ها ، همه در يك سطح قرار دارند .
ـ‌ زاويه ديد قدري مغشوش است .
ـ غالبا در داستان كوتاه دست به انتخاب لحظات مي زنند . لحظاتي از يك زندگي . وقايع زيادي كه در اين داستان ذكر شده ، قالب يك داستان بلند را مي طلبد .
ـ نويسنده اي تواناست كه خواننده وقتي داستان را مي خواند ، حضور نويسنده را در بين سطور حس نكند .
ـ‌ نثر روايت قصه هم در جذابيت قصه نقش مهمي ايفا مي كند .
ـ‌ حرفهايي كه از زبان شخصيت ها در قصه مي آيد ، نشانگر شخصيت آنهاست . با دقت در نوشتن عباراتي از زبان شخصيت هاي قصه ، ديگر چندان نيازي به گفتن اين موضوع نيست كه مثلا مردي تندخو است ، دزد است و يا چاپلوس است. شيريني كار به اين است كه اين امر را مستقيما به خواننده تحميل نكنيم و با آوردن سخنانش و يا نشان دادن نكته اي كوچك ، اين قضاوت را به خود خواننده واگذار كنيم . نبايد همة شخصيت هاي قصه به شكلي واحد حرف بزنند .
ـ به نظر من ، هر فرد با مطالعة بيشتر داستان و دقت در شيوة بكار رفته در همان داستان ، مي تواند بسياري از مهارت‌هاي قصه نويسي را فرا بگيرد .
دوست تو :‌يوسف قوجق

متن داستان:
هوا سرد و باراني بود. هنوز جنگ شب و روز به پايان نرسيده بود، گويا آرام آرام شب در حال تسليم شدن روز بود. دل روستا در سكوت بي‌معنا به سر مي‌برد. گاهگاهي زوزه بادي سرد طلسم سكوت را در هم مي‌شكست. بي‌بي‌گل مثل هميشه از جا برمي‌خيزد با لباس يكسره و چارقدي رنگارنگ، آستين‌هايش را بالا مي‌زند. دستهايش چروك بسته است. چكمه بلند شوهرش را بر پا مي‌كند تا به آخور گوسفندان سر بزند. پاهايش در گِل فرو مي‌رود هر قدمش را با زحمت بلند مي‌كند او سختي را در بدنش پرورش داده و مي‌داند كه چگونه صراط مستقيم را ادامه دهد. گوسفندان را از آخور بيرون مي‌آورد. به خانه سرمي‌زند. پسر كوچكش مردقلي هنوز در خواب است بي‌بي‌گل دلش نمي‌آيد پسر مظلومش كه مثل فرشته‌اي خوابيده است، بيدار كند اما چه كند غير از مردقلي كسي نيست گوسفندان را به چرا ببرد. ‌بي‌بي‌گل دستهاي لرزان و خشكش را بر مردقلي نزديك مي‌كند و مي‌گويد پسرم پاشو، پاشو، دير شده.
مرد قلي غلتي مي‌خورد و مي‌گويد: 5 دقيقه بخوابم بيدار مي‌شوم.
گويا هنوز سختي ديروز از اندام نحيفش بيرون نرفته است. صداي كلفت و خشن پدر به گوشش مي‌رسد كه مي‌گويد: چقدر مي‌خوابي پاشو ببينم.
ديگر مرد قلي مجبور مي‌شود كه بيدار شود. دست و صورتش را با آب سرد مي‌شويد. نان و چاي خورده و كوله پشتي اش را برمي‌دارد و بجاي اينكه مثل همه بچه‌ها به مدرسه برود بسوي چراگاه گوسفندان مي‌رود با لباس كلفت و چند پينه خورده، با موهاي ژوليده و صورتي خشك و مبهوت زده.
امروز مردقلي جور ديگري است. در صورتش موجي از ترس به نظر مي‌رسد . رو به پدرش مي‌كند و مي‌گويد : پدرجان امروزه اجازه بده كه گوسفندان را به چرا نبرم.
گويا دل مردقلي خبر بدي از آينده مي‌داد. اما تنها جواب پدر ، نه بود . مرد قلي چوب قرمز رنگ درازش را برداشت. چكمه‌هاي سياه بلندش را پوشيد. چكمه‌ها تا بالاي زانويش مي‌رسيدند، با كلاه پشم آلود سفيد رنگ. سگهاي باوفايش را صدا مي زند و دل به دريا زده براي چراي گوسفندان مي‌رود. ساعاتي بعد مردقلي خسته و كوفته به چراگاه رسيد. هوا هم روشن شده بود. گوسفندان مشغول خوردن علف بودند و مرد قلي هم گاه با گلهاي شقايق بازي مي‌كرد و گاهي هم سر به سر سگش مي گذاشت. خسته شد. با خود گفت: حالا وقت خواندن آواز است.
چوب قرمز رنگش را به جاي دوتار برداشت و عين بخشيها شروع به خواندن كرد. صداي لرزانش در كوه مي‌پيچيد . هر جمله‌اش از ته دل او برمي‌خواست. او از سختيهايش ، از آينده‌اش ، از اسب ،‌ از زهره و طاهر مي‌خواند . آرزو داشت تا اسب آرزوهايش بيايد تا با آن بسوي سرزمين خوبيها سفر كند. سرزميني كه خوبيها و محبتها حاكم باشد.
گوسفندها ديگر علف نمي‌خوردند. سگ هم دورش چرخ مي زد . با گوشه‌ آستينش اشكهايش را پاك مي‌كند . گويا طبيعت هم دوست داشت صداي گرفته و مظلومانه مرد قلي را بشوند. ديگر ظهر شده بود. مردقلي كوله پشتي اش را باز كرد و شروع به حوردن غذايي كرد كه بي‌بي‌گل پخته بود . لقمه‌اي مي‌خورد و تكه ناني هم به سگش مي‌داد. دوست نداشت به تنهايي غذا بخورد.
مشغول خوردن غذايش بود. ماشين سياه رنگي در كنار جاده ايستاد. سه، چهار نفر با قد و قواره اي زمخت از آن پياده ‌شدند. نگاه كردن به صورتشان براي مردقلي ترس‌آور بود. ترس عميق وجودش را پر كرد و قلبش لرزيد. آخر چندي پيش گوسفندان دوستش را دزديده بودند و اين فكر در ذهنش او را اذيت مي‌كرد . فكر مي كرد كه اگر يكدفعه يكي از آنها گوسفندان را دنبال كرد چه بايد مي كرد ؟ ديگر آن فكر خطرناك به واقعيت پيوست. مردقلي قضيه را فهميد داد و فرياد زد ، اما كسي ناله‌هاي او را پاسخ نداد. خيلي‌ها كه با ماشين از جاده عبور مي‌كردند ، صحنه دزديدن گوسفندان را مي‌ديدند اما كسي توجه‌اي نمي كرد. گويا همه آنها كور بودند يا اينكه مردقلي چوپان دروغگو بود. وقتي ديد كسي به كمكش نمي‌آيد ، چوب قرمز رنگش را كه برايش دوتار تنهايي بود ،‌برداشت و با سرعت بدنبال يكي از دزدان رفت. محكم به پاي دزد كوبيد . اما دزد با چاقويي كه در دست داشت ،‌ مردقلي را دنبال كرد. مردقلي مي‌دانست كه اگر به دست آنها بيفتد معلوم نيست كه چه بلائي به سرش مي‌آيد. دوان دوان با چكمه‌هاي بلند بسوي خانه حركت كرد. او مي دانست كه به تنهايي نمي‌تواند با اين دزدان بي‌رحم مقابله كند.
نفس نفس به روستا رسيد. بايرام كه ماشيني داشت در خانه‌اش خوابيده بود. مردقلي سريعاً پيش بايرام رفت، قضيه را گفت. بايرام سراسيمه ماشينش را روشن كرد و راه افتاد .
وقتي به چراگاه رسيدند دزدان نبودند و گوسفندان هم پراكنده شده بودند. بايرام فهميد كه بايد با تمام سرعت بدنبال دزدان حركت كند. همين كار را هم كرد . چند دقيقه بعد به دزدان رسيد كه روي ماشينشان چند گوسفند مردقلي بود كه سروصداي آنها به گوش مي‌رسيد. گويا آنها هم مي‌دانستند كه عاقبت خوشي ندارند. بايرام نمي‌دانست كه تك و تنها چكار كند. مردقلي كه دو كلاس سواد داشت خودكار گرفت و شماره ماشينش را با دستهاي لرزانش نوشت.
از آن طرف ، گوسفندان مردقلي به روستا بر‌گشتند اما اين دفعه بدون او. وقتي بي‌بي‌گل گوسفندان را ديد ،‌ترسي عظيم در وجودش پيدا مي‌شود. با صداي لرزان رو به شوهرش گفت : مردقلي نيامده ! زود به دنبالش برو.
پدر مردقلي بسوي چراگاه ‌رفت اما آنجا مردقلي نبود. هوا هم در حال تاريك شدن بود و نم نم باران به آرامي مي‌باريد. پدر مردقلي دست خالي به خانه بر‌گشت. بي‌بي‌گل ديگر تحمل نكرد و داد و فرياد راه انداخت . گريه كرد. صداي او در همه جاي روستا پيچيد . همه جمع شدند و اضطرابي عميق در چهره مردم مشاهده مي‌شد. همه در مورد مرد قلي صحبت مي‌كردند. يكي ‌گفت: مردقلي را با چند گوسفندش دزديده‌اند.
ديگري ‌گفت : حتماً دست و پاي مردقلي را بسته‌اند و به آب انداخته‌اند و گوسفندهايش را دزديده‌اند.
اما هنوز حقيقت امر براي كسي روشن نبود.
نيمه‌شب شد . ديگر بجاي نم نم باران ، برف مي‌باريد. زن ديوانه روستا دست به سوي پروردگار بلند مي‌كند و دعا مي‌كند. دل هواي روستا گرفته بود كساني كه ماشين داشتند آوردند و مردم سوار ماشين شدند تا دزدان احتمالي را پيدا كنند. آه غم انگيز پسربچه‌اي كه از ته دلش برمي‌خيزد در تاريكي شب به سفيدي برف ديده مي‌شد. بيچاره بي‌بي‌گل از حال رفته بود. دسته‌اي از مردم در تاريكي شب به چراگاه رفتند تا شايد مردقلي را آنجا پيدا كنند.
بايرام با مرد قلي در تعقيب دزدان بودند اما هنوز كاري نتوانستند بكنند و ديگر نزديك شهر رسيده بودند. بايرام نمي‌دانست چه كند هزار فكر مي‌كرد كه يكدفعه يك ماشيني از جلويش پيدا شد بايرام سريع ماشين را كناري كشيد اما فايده‌اي نداشت و تصادف كردند. يك لحظه همه جا را سكوت فرا گرفت گويا همه مرده بودند. صداي از ماشين بايرام آمد مردقلي بود كه در گوشه‌اي از ماشين افتاده بود سزش كه خوني بود و بايرام هم دستش آسيب ديده بود. اما متأسفانه دزدان فرار كرده بودند.
از طرف ديگر در روستا اضطراب كمي بالا رفت آخر كسي از قضيه خبر نداشت. و همهمه مردم ديگر به فريادهاي مكرر تبديل شد. هر كسي چيزي مي‌گفت. نظري مي‌داد . موذن پير روستايمان با عصاي قديميش با كت دراز و عمامه‌اي بلند باريش سفيد لنگ لنگان هم از مردم سوال مي‌كرد و از حيرت چشمهايش در تاريكي برق مي‌زد شايد در ذهن موزن ما هم اين باشد كه مبادا مردقلي را كشته و به آب انداخته باشند و باز صدا و ناله‌هاي بي‌بي‌گل دل روستا را ناراحت مي‌كرد.
راستي اين دزدان بي‌انصاف كه حسي از انسانيت در وجودشان نيست چگونه به خود اجازه مي‌دهند كه گوسفندان كساني را بدزدند كه با آنها گذاري زندگي مي‌‌كنند.
پدربزرگ مردقلي هم با كمري قوس زده‌اش كه كت بلند و عمامه سفيد داشت دستهايش در جيبهاي بزرگش بود و فقط گوش مي‌كرد. گويا نمي‌توانست سخني بگويد، بغض گلويش را گرفته بود آخر او هم شبها براي مردقلي قصه زندگيش را مي‌گفت حالا اگر مردقلي نباشد چه كسي قصه زندگيش را گوش كند.
زمان مي‌گذشت و مي‌گذشت اما هنوز جاده بلند روستا بي‌صدا در انتظار خبري را مي‌كشيد كه روستا را خوشحال كند. واقعاً انتظار چقدر برايشان سخت بود و همه در غار تنهايي خويش فرو رفته بودند.
ماشينهاي كه بدنبال مردقلي مي‌گشتند بايرام و مردقلي را پيدا كردند و همه آنها خوشحال بودند از اين كه مرد قلي سالم هست بسوي روستا حركت كردند. اما هنوز خبر به روستا نرسيده بود و همه منتظر بودند از دور صداي مي‌آيد. ماشين آبي رنگ چراغ زنان بسوي روستا مي‌آيد. گويا خبر خوشي را مي‌خواهد بدهد. داخل ماشين مردقلي ديده مي‌شود ديگر همه خوشحال بودند.
مردقلي با لباس خيس و چهره‌اي پژمرده و اضطراب گويا وجودش يخ زده است. ساكت و ساكت بود. همه يكديگر را هل مي‌دادند تا مردقلي را ببينند. گونهاي مردقلي سرخ شده بود. موهايش ژوليده پيش بي‌بي‌گل مي‌رود. بي‌بي‌گل با چشمهاي گريان فقط مي‌گويد پسرم آمد، پسرم خوب است معلوم نيست گه چقدر بي‌بي‌گل خوشحال بود شايد جهنم دردناك برايش به بهشت پر از گل تبديل شده بود. ديگر شادي بود گريه‌ها و ناراحتيها ديگر جايش را به شادي و سرور داده بود. و زن ديوانه روستا هم از اين موضوع بسيار خوشحال مي‌شود. راستي واقعاً او ديوانه است.
چند روز بعد دزدان پيدا مي‌شوند. مردقلي باز مثل هميشه هر روز صبح كوله پشتيش را بر‌مي‌دارد و به سوي چراگاه مي‌رود انگار كه هيچ رخ نداده است و يك لحظه مي‌توان صفا صداقت اتحاد بين مردم روستا را احساس كرد.

 تاريخ و نژادهاي اسب تركمن

رحيم كاكايي

تاريخ اسب به بيش از پنجاه ميليون سال پيش برمي گردد،كه با اسب هاي كنوني به لحاظ جثه تفاوت هاي بسياري داشت. اندام آنها بسياركوچكتر ازاسب هاي كنوني بوده و هيكلي به اندازه روباه داشته است. اين حيوان ازخانواده Equidea است. اسب هاي يك ميليون و دويست هزار سال پيش شباهت زيادي به اسب هاي كنوني دارند. در عصر سنگ انسان هاي اوليه به شكار اسب ها پرداخته وگوشت آنها را مصرف مي كرده اند. اسب تاريخ تكامل طولاني دارد. گفته مي شود كه تنها هفت گونهً آن در آسيا و آفريقا تا كنون باقي مانده اند و 63 نژاد اسب وجود دارند.

در پژوهش كاوشگران و دانشمندان در محدودهً استپ هاي جمهوري هاي آسياي مركزي شوروي سابق، مناطقي وجود داشته اند، كه در آنجا حدود 6 هزار سال پيش براي نخستين بار اسب بدست شباناني كه دراين استپ ها زندگي مي كرده اند، اهلي شده بودند. به طورقطع مي توان گفت كه اين اسب ها همزمان نياي مستقيم وبلافصل اسب تركمن بودند..دراين منطقه گسترده، نژادهاي متنوع ماديان مانند: اسب هاي باريك اندام تركمن، كه از شرق درياي خزر تا كوه هاي تيان شان وجود داشته،كه درحقيقت ميتوان گفت ، اين اسب نياي اسب هاي سريع و چالاك امروزي شرق است؛ اسب سكايي با اندامي متوسط در ناحيه شمال ايران قديم تا سيبري و اسب هاي با جثه كوچك كوهستاني زيست داشته اند، كه اينها را يابو و اسب كوچك خزر ناميده اند. در مناطق غرب اين محدودهً وسيع ، اسب هاي عربي و در شرق آن اسب هاي وحشي مغولي به لحاظ آب و هواي جغرافيايي وجود داشته اند ،كه پاره اي  از آنها با اسب هاي بيگانه اصلاح يافته اند. اسب هاي كُرد ، اسب هاي دوخوني خاور زمين هستند. اسب هاي دوخوني شرقي ازآميزش ماديان ( يابو ) با اسب تركمن است.

يكي از اسب هاي با نژاد و اصيل دنيا كه در نواحي شرق اين منطقه يعني در منطقه آلتايي مغولستان كشف شد، اسب تركمن است. اين اسب كه سده ها پيش ازميلاد درگورستان هاي پازيرك آلتايي ( اين گورستان صد ها سال زير يخ واقع بوده است . در اين گورستان است كه نخستين فرش دستباف دنيا يافت شد.) كشف گرديد ، همانند امروز نمد پيچ شده بوده اند. نژاد اصلي اسب تركمن به لحاظ اينكه آميزش خوني نداشته ، بمثابه با نژاد ترين اسب ومادرِاسب هاي موجود در جهان شناسايي شده است. (منطقه اي كه تركمن ها در آنجا به پرورش اسب اشتغال داشتند ، با دتياي خارج تاپايان قرن نوزده به سختي در ارتباط بود، ازاين رو نمي توانست نژاد هاي ديگر اسب براسب تركمن تاثير بگذارند. به غير از اين،در اين منطقه نژاد هاي« بيگانه » اي كه دراصل نوع ديگر اسب هاي تركمن بودند، وجود داشتند.) اين اسب در نزد قوم ماد از اهميت بالايي برخوردار بوده است و گويا بدست اين قوم به نواحي شمال خراسان كنوني انتقال يافته است. اسب تركمن در كاوش هاي شهر فرغانه ازبكستان نيز يافت شد كه متعلق به هزار سال قبل از ميلاد مسيح بوده است.

اسب تركمن از ديرگاه در جنگ ها و پيروزي هاي شاهان ايراني پيش از اسلام تا دوران معاصر بويژه دوران نادرشاه ، نقشي مهم داشته است. مهمترين برتري اسب تركمن با ديگر اسب هاي دنيا ، بكارگيري آن در اصلاح نژاد ديگر اسب هاي جهان است. يكي ازبا نژادترين اسب تركمن كه به زيبايي و چابكي پرآوازه است آخال تكه نام دارد. آخال تكه اسبي است كه با ديگرنژاد اسب ها همسنگ وهمتازيانه نيست. چيني ها و سلسلهً دودمانِ هان نيز از اسب تركمن اطلاع داشته اند و شيفته اين اسب بودند و آنها را« اسب هاي آسماني » مي ناميدند و بخاطر تصاحب اين اسب ها جنگ هاي بسياري را با حكومت بلخيان به راه انداختند. اسب تركمن درهنگ سواره خلفاي بغداد مورد استفاده قرارمي گرفتند.
اسب تركمن اندامي كشيده، دُمي باريك، سر و گردن زيبا دارد. براي اسب هاي بانژاد تركمن درسال هاي گذشته ذخيره هاي ژنتيك اين اسب، تقاضاي جهاني يافته است. اسب تركمن در نزد تركمن ها پيشينه اي طولاني در سنن و زندگي صحرانشيني وجنگ وگريزها درگذشته داشته است. ازاين رو شاعران و سرايندگان تركمن دردرازاي تاريخ هماره درآثار خود از اسب و خوي نيك آن بسيار نوشته اند. بقولي، يك تركمن درگذشته هاي دور پنجاه من بار برروي اسب گذاشته وخود نيز سوار برآن تا ده فرسخ راه را هم مي رانده است. اسب تركمن كه اسبي راهوار ويكه تازاست، از زيباترين اندام دربين نژادهاي اسب دردنيا برخورداراست.

نژادهاي شناخته شده اسب تركمن :

يمود ( يموت ): نوعي از اسب مشهور تركمن است و منشاء بسيار قديمي دارد. اسب يموت شكلي تنومند ، خوش اندام و هماهنگ دارد و امتياز آن در استقامت و سرعت است. نوع بسيار معروف آن « كور اوغلي » است. كور اوغلي اسبي است بردبار، تيزتك و سري خوش فُرم دارد. اسب يمود داراي يال بسيار ظريف و كم پشت ، بسيار محكم و طاقت گرماي شديد را دارد، باوقار و با نزاكت بالا، بويژه براي مسابقه و اسب سواري در مسافت هاي طولاني مناسب است. سرو گردني كوتاه و پايداري بسيار بالا و محصول آميزهً اسب تركمن با اسب هاي نواحي جنوب ايران مانند، فارس و خوزستان است، كه به منطقه تركمن صحرا آورده شد. اغلب به رنگ سفيد، رنگ پوست روباه و طلايي وجود دارد. اندازهً بلندي آن 147تا 155 سانتي متر است.

 آخال تكه :

از نسل اسب هاي تركمن كهن و باستاني است، كه تا 2500 سال پيش نيز زيست داشته است. آخال تكه اسبي است با استعداد فوق العاده و همچنين منشي بسيار خودسر دارد. اسبي است با توانايي بالا، با سري راست ، گردني ظريف، طول متوسط، گاهي داراي شانه هاي اُريب. مچ پاي برجسته و كفل افتاده دارد. اسبي كشيده وبلند، پاهاي مقاوم با سمي سخت است. گاهي سينه كم عمق و باريك و گردني همانند گوزن وارونه وكش دار بويژه با توانايي يورتمه خوب، مستعد براي كوه و كُتل است. پوست و يال ظريف و ابريشمين دارد. اين اسب نزد قبايل تكه در استپ هاي شمال تركمن صحراي ايران و جمهوري تركمنستان موجود است. رنگ هاي اصلي آن كهر، خاكستري، سفيد، طلايي رنگ، سرخ و سياهِ كلاغي است. نام آن به لحاظ اينكه منطقه اي است كه تركمن هاي تكه در آنجا زيست دارند، خوانده شده است. بلندي اندام آن اغلب بين تقريبا، 150 و 160 سانتيمتر است. اسب آخال تكه دنباله اسب هاي كهن تركي است و از زماني كه انسان انديشمند وجود داشته ، در استپ هاي جنوبي روسيه و آسياي مركزي پرورش يافته ، شاخص و بمثابه نماينده سه نوع اسبِ ماقبل تاريخ، كه در دوران قبل از ميلاد وجود داشتند، است، كه تا چين قديم مشهور و هواخواهاني بسيار داشته است. اين اسب در جنگ ها و غارت ها تلفات بسيار داشته و در دوران حكومت تيمور لنگ ( 1336- 1405 ) شماري از آنها با ماديان هاي عرب اصلاح شد. نواحي پرورش اسب آخال تكه در تركمنستان ، كازاخستان،قيرقيزستان و ازبكستان است. اسب آخال تكه در اسب هاي اروپايي نيز در اصلاح نژاد پيش از همه در« تركمن آتي » تاثير خود را گذاشته است. پرورش اسب تركمن به نام «تركمن آتي» در اروپا درسال هاي 88 /1786 بنام پرورش اسب فريدريك ويلهلم  شهر Neustadt- Dosse پايه گذاري شد.

چناران :

منطقه اي كه قبايل گوگلان در بخش شرقي صحراي تركمن سكني دارند، وجود دارد. اين نژاد در سال 1700 ميلادي با آميزش اسب نر ايراني و اسب تركمن ماده به وجود آمد. به گفته اي ديگردر دوران نادرشاه افشار براي تسخير هندوستان كه راهي دراز، دشوارگذر و ناهموار بود، از آميزهً سليمي هاي عرب و اسب تركمن به وجود آمده است. اسبي است نيمه خون وبلندي آن تا 152 سانتيمتر مي رسد. اسب چناران، باهوش و مهربان ، داراي گردني دراز، پشت و كمر متوسط و پا هاي قشنگ است. اندامي تنومند و سترگ، داراي استقامت بيشتر در آب و هواي گوناگون و براحتي راه طولاني را درمي نوردد. به رنگ هاي سفيد و قهوه اي وجود دارند.

 قره باغي :

دراواسط قرن نوزده در پرورش واصلاح اسب قره باغ ( در قره باغ قفقاز ) ، نوعي اسب جديد به نام «جيران تكه » به وجود آمد. اين اسب ازآميزش نژاد « آخال تكه » با اسب قره باغ زاده شد. اسبي است با اندامي قوي ، تنومند وبردبار براي گرسنگي وخستگي و براي اسب سواري بسيار خوب است. به رنگ هاي  نيلگون، طلايي، قهوه اي روشن و ابرش يافت مي شود.

تركمن:
         اين اسب در اصل به مفهوم يك نژاد نيست، بلكه فرامفهومي است براي اسب هاي بسيار اصيل استپ هاي جنوب روسيه و مناطق هم مرز افغانستان و ايران . اسب هاي اين گروه امروزه به صورت آخال تكه، چناران و يمود معرفي مي شوند.

اين اسب دركل داراي اندامي زيبا، سريع و استقامت بالا هستند، كه از صد ها سال پيش رد پاي خود را در بسياري از حوزه هاي پرورش اسب در اروپا گذاشته است.

از بين نژادهاي بالا بايد گفت كه آخال تكه يكي از نام آورترين آن با شهرت جهاني است كه ميليون ها دلار ارزش دارد.آخال تكه تنها اسبي است كه با اسب عرب ميتوانش سنجش كرد. آخال تكه اسبي است براي صحرا، مسابقه وگردش و تنها اسبي است كه لقب هاي افسانه اي درادوار كهن گرفته است. به نظر اسب شناسان آخال تكه كهن ترين نژادِ اسب دنيا است. براي نشان دادن مقاومت اين اسب ، درسال1935 از عشق آباد مركز جمهوري تركمنستان تا مسكو كه 4128 كيلو متر است و 960 كيلو مترآن ازصحرا واستپ تشكيل است، سواره مي فرستند. اين اسب اين مسافت را در 84 روز طي مي كند.
اين اسب همانطوركه گفته شد، درمنطقه اي تحت نام واحه آخال تكه در امتداد شمال نشيب هاي سلسله جبال كوپت داغ در جمهوري تركمنستان واقع است. آخال تكه دررشته تربيت درالمپيك سال 1960(رُم) مقام نخست را كسب مي كند. درسال 1932 اصول و مقرراتي براي پرورش آن به تصويب مي رسد كه اصيل بودن اسب را ضمانت كند. از سال 1941 از سوي روس ها در مورد اين اسب هفت كتاب تحقيقي باعنوان ها ي مختلف منتشر شده است. همچنين انجمني بنام انجمن بين المللي پرورش آخال تكه در شهر مسكو وجود دارد كه درسال 1995 در روسيه به ثبت رسيد.نژاد هاي بسياري از جمله نژاد اصيل عرب ، انگليسي و امثال آن ، برمبناي بكارگيري از نژاد آخال تكه به وجود آمده اند. بويژه تاثير نژاد آخال تكه بر پرورش اسب هاي دُن ، قره باغ ، قره باير و ديگر نژادهاي اسب بسيار يزرگ بوده است.( بعداْ قره باير براي اصلاح اسب هاي دُن و در قرن هيجده ميلادي نژادهاي كازاخي و قرقيزي به وسيله قره باير اصلاح شد ) . اين اسب با آب و هواي كويري و نيمه كويري دمساز است. نژاد آخال تكه اكنون درجمهوري تركمنستان تكثير مي يابند و به گونه اي گسترده براي اصلاح و بهبود اسب سواري در استپ هاي جنوبي نواحي آسياي مركزي بكار برده مي شوند. اندازه هاي اسب آخال تكه برحسب داده ها چنين است:
بلندي گُرده 2،155 ، طول اُريب يا پهلو      155،6 ، دورسينه      169،2 ، دور مچ     19،8  .

در كل اندازه اين اسب ( به تناسب ) چنين است :  152- 159،2- 167،7- 18،2

بسمه تعالی

دانشگاه زابل از همان ابتدا دانشجویان ترکمن را در خود دیده است

آماری که بنده قصد ارائه آن را دارم شاید ناقص باشد هر چه باشد نزدیک ۱۰ سال گذشته است و این آمار به کمک ورودی های ۸۱ بدست آوردم اگر چنانچه شما یکی از این افراد باشید حتما به ژیام بگذارید که خوشحال خواهیم شد؟

۱-آقای پقه

دانشجوی دانشکده کشاورزی بودند ایشان در حدود سال ۷۳ و۷۴ وارد این دانشگاه که در آن زمان دانشکده بودند می شوند اطلاع ما از ایشان متاسفانه تنها در این حد می باشد

۲-آقای بالقچی

دانشجوی رشته شیلات ورودی سال ۷۶ بودند که از اهالی گمیشان می باشند امیدوارم که ایشان در صحت و سلامت باشند

۳-شاهرخ قرنجیک

از شهرستان گنبد کاووس در رشته زراعت مشغول به تحصیل بودند اگر اشتباه نباشد ورودی سال ۷۸

۴-جمال نطر نژاد

ورودی ۷۸ دانشکده کشاورزی از شهرستان آق قلا روستای قره بلاغ

۵-آق اویلی آرخی

ورودی ۷۸ در رشته زبان وادبیات عرب مشغول به تحصیل بودند

نغمه هاي زنان تركمن

فرهنگ هر ملت‏‏‏‏‎‏‏‏‏‏‏‏، ريشه در تاريخ كهنسال،رويدادهاي تلخ وشيرين گذشته وعواطف پنهان وآشكارمردمان آن ملت دارد و با آن اقتدار يافته، استوار وسرفراز ميزيد . اين اقتدار كه نمودگار آرزوها وآمال ملت است دردرون سنت نقالي شكل گرفته واز درون همين سنت است كه ايده هاي پاك ، احساسات لطيف ، باورهاي عجيب و روياهاي غريب وتوجيه جهان پيرامون آدمي مطرح وبيان ميگردد . بي ترديد ، قسمتي از اين فرهنگ شكل گرفته در سنت ، جامعه و فرهنگ را ادبيات شفاهي تشكيل مي دهدكه در آن نوع زندگي معيشتي ، ساختار وبافت اجتماعي ، وجود طبقات و نوع نگرش آن ملت به هستي و... كاملاً انعكاس مي يابد و رسوخ آن در تمامي زواياي فرهنگ و رسوم آن به چشم مي خورد كه از لحاظ جامعه شناختي ، مردم شناسي و هم از لحاظ زبان شناسي داراي اهميت بسزايي است .

دراقتدار ، احيا و غناي فرهنگ هر ملت ، زنان نيز دوشادوش مردان سهم شايسته اي داشته و دارند . اين مهم وقتي بر ما مسلم ميشود كه نظري بر ادبيات شفاهي هر ملت و قوم بيندازيم . زنان تركمن درگذشته ، با نغمه هاي دل انگيز وخوش آهنگ در شبهاي مهتابي شاديهاي خويش را با ايل خود تقسيم كرده و به دست افشاني پرداخته اند و گاه نيز با سرودن سوگواره ها و مراثي غم انگيز در غم از دست دادن نزديكان خويش مويه ها سر داده ، خود را با سوگسروده هاي سوزناك تسلي داده اند و گاهي در ظلم مضاعف قرار گرفته ، دور از چشم ايل بيگانه ، در فراق يار وبه ياد يار ، غمگنانه و غريبانه گريسته اند و اشعار سوزناكي را براي دختران دشت به يادگار گذاشته اند و هر چند گاه نيز با لالايي كه براي فرزند خود مي خوانده اند آ لام و آمال خود را دردمندانه با او در ميان گذاشته اند و بدينگونه است كه كارنامه درخشاني از خود براين نسلي به جاي گذارده اند كه نزديك است نادانسته بادستان خود آنها را به خاك بسپاريم.

در اين مطلب كه ادامه خواهد داشت هر بار نغمه هايي از زنان تركمن با موضوعات مختلف بيان مي شود كه هدف ، احياي فرهنگ و حفظ آثار و باز آفريني خوش سروده ها ، رنجنامه ها و غمنامه هاي سوزناكي است كه زنان تركمن در طول تاريخ تحت تاثير عوامل اجتماعي ، اقتصادي ، طبق ساختار قبيله اي و عشيرتي آن زمان از درون خويش بر زبان جاري ساخته اند.

"لاله"
قيزلار داغا چيقايلينگ گولوپ اويناپ بؤكه يلينگ

ا‏ِگسيلمأنه درديميز گلينگ لأله قاقايلينگ

"دختران از كوه بالا رويم و در كوه شادي كنيم . براي كاستن دردهايمان بياييد لأله بخوانيم "
لأله ها ، ترانه هاي غمناك و سوزناكي هستند كه دختران و نو عروسان تركمن در شبهاي مهتابي گرد هم آمده مي خوانند. لأله ها ، حكايت از فغانهاي جانسوز دختراني دارند كه با وجود كم سن و سالي ، قرباني تصميم گيريهاي نابجاي خانواده هاي خود شدند و تن به سرنوشتي شوم داده اند و عمري دراز در درد و رنجي جانكاه بسر برده اند . لأله ها ، رنجواره بي حد و حصر و ناله هاي دختران ساده و معصومي هستند كه به رسم ناخوشايند ايام در ظلمي گوناگون قرار گرفته اند . از يك سو به جبر روزگار و رسم طايفه در كودكي به خانه بخت روانه شده اند و نوعروسان كم سن و سال و كم تجربه بايد از وظيفه اصلي و اساسي كه همان زاد و ولد است بخوبي برمي آمدند و هم كارهاي طاقت فرساي خانه را چون : قالي بافي ، نمدبافي ، شيردوشي ، برپايي آلاچيق ، پختن نان ، فراهم كردن هيزم و رفت و روب خانه انجام مي داده اند . اما بدترين درد آنان ، درد دوري از كانون گرم خانواده و دوري از دوستان و هم سن و سالان و ايل و تبار خود بود . از يك سو ، با وجود نقش اساسي در خانه ، از هيچ گونه حقوق و مزايايي برخوردار نبودند ، اين ظلم و ستم قرنهاي متمادي همواره بر گروهي مظلوم تحميل مي شده كه از معصومترين و زحمتكش ترين زنان جامعه تركمن بودند .
لأله ها ، سوزناكترين شعرها و در عين حال واقعي ترين ، تأثيرگذارترين و ظريف ترين اشعاري هستند كه در طول تاريخ گذشته در ادبيات شفاهي خاصه در ادبيات زنان تركمن سروده شده اند.

وجه تسميه و پيشينه لأله:

لأله ها ، درنزد هيچ يك از اقوام دنيا با اين موسيقي و نظام يافتگي و با اين محتواي غني كه در ميان تركمنان است ، متداول نيست . لأله ها قدمت و پيشينه دراز دارند ، برخي از واژه هاي بي معني و هجاهاي مكررنامشخص ، الفاظ غامض و پيچيده ، كلمات مستعمل ايغوري ،... همه نشان از پيشينه اي دور و دراز اين پديده فرهنگي دارند ، علاوه بر اين ذكر و يادآوري وقايع مهم تاريخي گذشته و وقوع درگيريهاي طايفه اي ، عشيرتي ، هجوم بيگانگان ، اوضاع نابسامان اجتماعي و بافت جمعي و عشيرتي آن عصر حتي با ذكر حاكم وخان آن ديار ، همه ثبت شده كه به لحاظ تاريخي نيز از اهميت فراواني برخوردار است و نشان از اين سروده هاي آهنگين دارد.

مهناز بگجاني دانشگاه تهران

 سایت دانشجویان ترکمن

منبع:نشریه عالم غوشار

نقد رمان آوای صحرا ــ نوشته عبدالرحمن اونق

• ترجمه از : مهندس امانگلدی کوچکی ـ کارشناسی ارشد دانشگاه اميرکبير
akochaki@yahoo.com

ادبيات ترکمن در قرن هیجدهم شهرت يافت و با ظهور مختومقلی ( محدومقلی يا محتيمقلی در لهجه ترکمنی ) بزرگترين شاعر ترکمن و يكی از بزرگترين شعرای آسيای ميانه ، به نقطه اوج خود رسيد . در مورد زندگی مختومقلی هیچ اطلاعاتی در آرشيوها يافت نمی شود . آنچه که ما از آن می دانيم به احاديث و نقل و قولهای عمومی که در سال 1941 توسط پيرزن 90 ساله ای که حالی قاری ( Halli Garri ) ـ حالی پا به سن گذاشته ـ خوانده می شد ، بازنگری شده است ، بر می گردد . حالی قاری عروس شاعر کلاسيك ترکمن زليلی ( Zelili ) ( 1846 ـ 1785 ) ـ خواهر زاده مختومقلی ـ بوده است .
مختومقلی پسر نويسنده و شاعر کلاسيك ترکمن ، دولت محمد آزادی ( 1760 ـ 1700 ) بود . در مرثيه ای که برای پدرش خوانده است ، مختومقلی تاريخ تقريبی از وفات او را معلوم می کند :
آلتمش ياش دا ، نوروز گونی ، لوييلی
وردی عجل ، يولن توتدی آتامينگ
( در سن 60 سالگی ، در روز نوروز در سال" لو" ( ماهی ) مرگ جلوی زندگی پدرم را گرفت )
آزادی نويسنده کتابهائی چون : وعظ آزاد ، حکايت جابر انصار و بهشت نامه بود . آزادی مردم را به سامان دادن به زندگی مختل خود نصیحت می فرمود و بچه هايشان را آموزش می داد و کشت و زرع می کرد . آزادی نويسنده و شاعر فرانگری بود که عقايد بشری را بصورت ادبيات کلاسيك ترکمن در می آورد ، اما حرفه اصلی او معلمی ( آموزش ) بود . مختومقلی نيز آموزشهای اوليه خود را از پدرش آموخت .
مختومقلی در سال 1733 در "حاجی قاوشان" ، روستايي در شرق گنبد در شمال ايران متولد شد . او متعلق به تيره "قيشق لار" از طايفه "گرکز" از" گوگلانها" بود. او می گويد :

بيلمه يان سوزن لارا آيدينگ بو غريب آديميز
اصلی گرکز ، يوردی اترک ، آدی مختومقلی دير
( به آنهايي که در مورد من پرسش کنند بگوييد که طايفه ام گرکز ، سرزمين ام اترک و اسمم مختومقلی است ).

او در بسياری از اشعار خود شکوه و رونق کوه و تپه های نا هموار اطراف " سونقی داغ " ، سرزمين گوسفندان و گوزنهای وحشی و جويهای سرد کوهستان را به تصوير کشيده است ، که او بسياری از زندگی خود را در آنجا سپری کرده است .
پدرش اورا به دست معلمی به نام " نياز سالی " سپرد و در طول تحصيلاتش مهارتهای نقره کاری و سراجی ( زين سازی ) را آموخت . بعد از تحصيل در مدرسه " ادريس بابا " در روستای " قيزيل آياق " در " لباب " ، او تحصيلاتش را در مدرسه" گوگل داش " در بخارا ادامه داد که بعد از چند سالی آنجا را ترک کرد . او سپس به مدرسه " شيرغازی " در " خيوه " رفت و در آنجا به سبب استعدادش به صورت قائم مقام استاد مشغول به تدريس شد. او در اينجا بخشی را برای دانش آموزان ترکمنی تاسيس کرد. شاعر کلاسيك ترکمن " سيدی " ( 1836 ـ 1775) و " ذليلی " در آنجا تدريس می کردند . در شعری که به مدرسه اش اختصاص داده است ، مختومقلی از" شيرغازی " به دليل آموزشهای آن تقدير و تشکر فراوانی می کند و با آن برای برگشتن به بستگان گرکز خود خداحافظی می کند:

مکان آيلاب اوچ يل ايدم دوزنيگی
گيدر بولدوم ، خوش قال گزل شير غازی
اوتورديم قيشينگی ، بهار يازينگی
گيدر بولدوم ، خوش قال گزل شير غازی
حق دون بيز بايراق باقلی دربيلم
سندا ، تعليم آلديم ، آچيلدی دلم
گل سين دیپ قارايار اول گرکز ايليم
گيدر بولدوم ، خوش قال گزل شير غازی
( من سه سال را با تو گذرانده ام و اکنون بايد بروم ای شيرغازی عزيز
من زمستان و بهارهايي را با تو بوده ام و اکنون بايد بروم ای شيرغازی عزيز. با توکل به خدا من برای رفتن آماده ام ، تو به من روشن گری عطا کردی و تو گره زبانم را باز کردی .
خويشاوندان گرکزام منتظر من هستند و اکنون من بايد بروم ای شيرغازی عزيز ) .
با برگشت به سرزمين مادری خود او در مدرسه روستا تدريس می کرد در حاليكه به پيشه نقره کاری مشغول بود ونوشتن شعر را ادامه می داد . روايتهای زيادی در مورد مهارتش در نقره کاری آمده است . روايتی که توسط يكی از اشعارش نيز حمايت می شود نشان می دهد که او هم در کار صنعت بوده است و هم مردی بوده است که توجه زيادی به ارزشهای اخلاقی داشت .
يك داستان می گويد که : خانم جوان زيبايي ، مختومقلی را به ساختن يك قطعه نقره ای مامور می کند وقتی که قطعه آماده می شود ، زن جوان سعی می کند که با گمراه کردن او از پرداخت دستمزد اجتناب کند . مختومقلی در ابتدا وسوسه می شود ولی موفق می شود در برابر طلسم او مقاومت کند و زن جوان از کوشش خود نا اميد می شود . مختومقلی در شعرش می گويد :

بنده ، سن بد ايش باتيرليق ادمه گن
آلينگ دا قويورلا اول گون بو ايشی
نفس يوی ما ف ، شیطان رای نيا گيدمه گين
های غالاطا ، قويار بيل گل بو ايش
( اوه، خدای من ، مرا به انجام اين کار بد گستاخ نکن
تو در روز قضا آن را در پيشانی من خواهی نوشت .به خودت اجازه نده که از نفس پيروی کنی به دنبال شیطان نرو از اين کار پرهيز کن )
بنا به روايت ديگر مختومقلی به زن می گويد، ( يا بنا به روايت ديگر به خودش می گويد ) ؛ " دست خدا روی اين اخگر داغ قرار بده و اگر توبتوانی گرمای آن را تحمل کنی ، ما اين رابطه را برقرار خواهيم کرد واگر نه اينجا را ترک کن . اين روايت توسط قطعه زير تأييد می شود :
شیطان آيدار : شيرين ايش در ، آز قوی
رحمان آيدار : نفس يوميدين يوزقوی
مختومقلی ، تور قولی دينگی کوز قوی
اگر دوربيلسنگ ، قل قيل بو ايشی
( شیطان می گويد : اين کار شيرينی است و گمراه شو خداوند می گويد : از وسوسه نفس بر خذر باش
مختومقلی برو دست خود را روی اخگر داغ قرار بده اگر آن را تحمل کردی به اين کار مبادرت کن )
عشق واقعی او دخترخاله اش "منگلی" بوده است . او درهنگام جوانی خواستار منگلی بود . در آن زمان مختومقلی پدرش را از دست داد و دو برادر بزرگترش نيز در زدو خورد کشته شدند. تنها دارايي اش يك الاغ و درآمد نامنظم حاصل از نقره کاری و ساختن زين اسب بود که برای نگهداری از دو برادر کوچکتر و خواهرش خرج می کرد . اوقادر به فراهم کردن هزينه عروسی نبود . بستگان منگلی اورا مجبور به ازدواج با شخص ديگری کردند و او بسياری از غزليات خود را به طور کامل بازيافت ، ترک کرد . او بسياری از غزليات خود را به منگلی اختصاص داده است ، بعضأ به طور مستقيم با ذکر نام و بعضا به طور غيرمستقيم . او می گويد:
سوز لشردم ، سر لشرديم يار بيلن
يورگيم دا يار حيالی بار بلن
عمدی لکن ايردی لار زور بيلن
باغشی لسانگ نی لار يارم ، يا جبار
( من اسرار خود را با يار و محبوبم در ميان می گذاشتم و وقت مان را با حرف زدن می گذرانديم
من تصوير محبوبم را در قلبم داشتم . اکنون آنها او را به اجبار از من جدا کردند.ای خدا اگر او را ببخشی يارم چکار خواهد کرد.)

شعری که در مورد جدايي اش از منگلی سروده است ، اندوه و غم او را بيان می کند . اين شعر بصورت يكی از غزليات و آواز عمومی مردم در آمده است :
بلبلم ، آه زار چکیپ تازه گلزاردن آيريلديم
گوزدن قانلی ياشيم دوکیپ اول سوور ياردن آيريلديم
ايلری بار دينگلی دينگلی سوق سولی ، تر اولينلگی
ديلی گوگلان ، آدی منگلی نازلی دلبردن ايرل دم
( من مثل بلبلم ، گريه و زاری می کنم . من از گلزار جدا شده ام . اشکهای خونين از چشمانم می ريزد . من از تنها معشوقم جدا شده ام . خانه اش وسط برجها و تپه ها است . و سرزمين با زمستان سرد ، او از گوگلان هاست و نامش منگلی است . من از معشوق بارقارم جدا شده ام )
در شعرهای ديگرش او توضیح می دهد که چگونه " دشمن " او را به زور از منبع و سرچشمه وحی جدا کرده است . ظاهرا به دليل اين جدايي است که او در بسياری از اشعارش نام مستعار " فراغی " را به کار برده است . در يكی از اين اشعارش می گويد :
آيره دوشیپ کعبه ام دان ، قوی ديم " فراغی " آدی ما
( بخاطر جدائی از معشوقم من اسمم را فراغی قرار دادم )
در يكی ديگر از اشعارش می گويد :
مختومقلی ، آدينگ دوندی فراغی آ
فراغی بولیپ چک اوزينگی قای راقا
( ای مختومقلی ، اسم تو به فراغی تبديل شده است ، آزاد باش و خودت را از قيد همه چيز رها کن )
در شکست با ازدواج با عشق واقعی اش " منگلی " او طبق رسم ترکمن با زن بيوه برادرش " آق قيز " ازدواج می کرد . ما از اشعارش نارضايتی مختومقلی را از زندگی با زن برادرش در می يابيم . که او می گويد :
بر ظالم ينگم دن باشقا بر گزل قامت اسيلارين
( من يك نفر با وقار می خواهم ، نه زن برادر ، بی رحم ام را )
چند شعر ديگری نيز وجود دارد که اين ايده را تصديق می کند . در اينجا بخشی از شعری که او از همسر و شريك زندگی اش انتظار داشت آورده می شود . او اين شعر را وقتی که 20 سال داشت نوشته است :
اوزن حرمت گترن اری نينگ خيدمتنی بيترن
قاشی نی چيت مانی اوترن گزلری گولن ايسلارين
فراغی ، گلدم جهان بير يار برگل ، عقلی دانا
رو شدم عالم بلمز نادانا بير قدرم بلن اسلاريم
( من کسی را می خواهم که دعوت به احترام کند . کسی که شوهرش را تکميل کند . کسی که بدون اخم بنشيند . کسی که چشمانش لبخند بزند . )
ييگريم ياش اوقدی من دن فصل ادمه ديم دنيا ، سن دن
تايلی سوی جی ، لبی خندان بر گون سالان اسلاين
( 20 سال از عمرم می گذرد . ای دنيا من از تو لذتی نبرده ام . ای خدا به من يك محبوب با شعور عطا کن
من گرفتار يك آدم نادان شده ام . من کسی را می خواهم که از من قدردانی کند. )
اشعار هجوی که در مورد ازدواج گفته است او شکايت خود را به صورت زير اعلام می کند:
يوک ورزش بير بوز اشک بولاين دسينگ ، اوی لنينگ
( اگر آرزو داری که يك الاق ورزيده ، حيوان باری ، شوی . برو و ازدواج کن)
اگر چه او دارای دو زن نبوده است در شعر ديگری در مورد مردهايي که دو همسر دارند می گويد :
درشعرهای ديگرش او توضیح می دهد که چگونه " دشمن " اورا به زور از منبع و سرچشمه وحی جدا کرده است . ظاهرا به دليل اين جدايي است که او در بسياری از شمارش نام مستعار "
فراغی " را به کار برده است . دريكی از اين اشعارش می گويد :
آيره دوشیپ کعبام دن ، قومی دم " فراغی " آدی ما
( به خاطر جدايي از معشوقم من اسم را فراغی قرار داده ام ).
در يكی از اشعارش می گويد :
مختومقلی ، اسم تو به فراغی تبديل شده است ، آزاد باش و خودت را از قيد همه چيز رها کن )
با شکست در ازدواج با عشق واقعی اش " منگلی " او طبق رسم ترکمن بايد با زن بيوه برادش " آق قيز " ازدواج می کرد. از اشعارش نارضايتی مختومقلی را از زندگی با زن برادرش درمی يابيم . که او می گويد :
بير ظالم ينگم باشقا بر گزل قامت ايسلارين.
( من يك نفر با وقار می خواهم ، نه زن برادر بی رحم ام را
چند شعر ديگری نيز وجود دارد که اين ايده را تصديق می کند . در اينجا بخشی از شعر که او از همسر و شريك زندگی اش انتظار داشت آورده است. او اين شعر را وقتی که 20 سال داشت نوشته است :
اوزين حرمت گترن اری نينگ خدمتينی بيترن
قاشی نی چيت مانی اوتوران گوزلری گولن ايسلياريم
فراغی ، گلدم جهان آ بير يار برگيل ، عقلی دانا
روشدم عالم بيلمز نادانا بير قدريم بيلن اسلياريم
( من کسی را می خواهم که دعوت به احترام کند ؛ کسی که شوهرش را تکميل کند ؛ کسی که بدون اخم بنشيند ؛ کسی که چشمانش لبخند بزند )
ييگريم ياش اوتدی من دن حضل ادمه دم دنيا ، سن دن
تايلی سویجی لبی خندان بير گون سالان اسلياريم
( 20 سال از عمرم می گذرد ؛ ای دنيا من از تو لذتی نبرده ام ؛ ای خدا به من يك محبوب با شعور عطا کن ؛ من گرفتار يك آدم نادان شده ام ؛ من کسی را می خواهم که از من قدردانی کند . )
در اشعار هجوی که در مورد ازدواج خود گفته است او شکايت خود را به صورت زير اعلام می کند :

يوک ورزش بير بوز اشک
بولايين ديسنگ ، اوی لنينگ

( اگر آرزو داری که مانند يك الاغ ورزيده و باری شوی ، برو ازدواج کن )
اگر چه دارای دو زن نبوده است ، در شعرديگری در مورد مردهايي که دو همسر دارند می گويد :
بير ار قوشيلماز آدام سانی نا
ايكی خاتن و بير ار ، اوچ آيال بولار
( يك شوهر نمی تواند به دسته مردان بپيوندد ، دو زن و يك شوهر ، بصورت سه همسر در می آيند )
او به ازدواج از روی آگاهی تکيه می کرد و خوانندگانش را توصيه می کرد که همسرانشان را قبل از ازدواج بشناسند . او می گويد :
مختومقلی کيم سه بيلمز باطنی
ادی لن سنگيز قاراپ آلينگ خاطنی
( مختومقلی ، هیچکس نمی داند که در درون افراد چه می گذرد ، اما زن را قبل از ازدواج بشناس )
در شعر ديگری می گويد :
ييگيد کون گول سويه نی آلماسا
ديينج آلیپ ، فراغت ياتیپ بولمايار
( اگر جوان با کسی که عشق واقعی اوست ازدواج نکند ؛ برای او ساده نخواهد بود که زندگی راحتی داشته باشد )
او دو پسر از آق قيز داشت . يكی از آنها " ساری " ( همچنين " ساری بای " و " ملا بابک " خوانده می شد ) بود که در هفت سالگی درگذشت . و ديگر پسرش " ابراهيم " در سن ده سالگی درگذشت . مردی که مظهر شجاعت در شعرهايش بوده است و موفقيتهای زيادی را در شرایط سخت زندگی اش برای مردم نشان داده است ، هیچ بچه ای بعد از خود نداشته است :
مختومقلی آيدار اييللر
ايزيمدا ذوريات قالمادی

( مختومقلی می گويد ای مردم ؛ من هیچ فرزندی بعد از خود بجا نمی گذارم )
در يكی از مرثيه های احساسی خود ، واکنش پرنده ها و حيوانات مشخصی را به از دست دادن جوانهايش به تصوير می کشد و در قطعه آخر اين شعر می گويد :

آيرالیغا آدام اوغلی نيله سين
کيم قالار گورمه ين اجل حيله سين
مختومقلی حيوان بيلسه بالاسين
آدام اوغلی ييغيلمايان بولار من ؟

( انسان در مورد جدايي چه می تواند بکند ؛ چه کسی در اين دنيا باقی می ماند ، بدون اينکه طعم مرگ بچشد ؛ اگر مختومقلی بچه هايش را اندازه حيوان هم دوست داشت ؛ مگر می توانست گريه و زاری نکند ؟ )
زندگی غم انگيز خانواده اش در ميان ناخوشی های ناشی از کشمکش های قبيله ای بود که در قرن هیجدهم به دليل قطعه قطعه شدن طايفه های ترکمن به گروههای کوچک تشديد يافت . اين کار را برای حکمرانان قلمروهای همسايه ـ خانها و اميرهای خيوه و بخارا و نادرشاه افشار ـ برای غارت ترکمنها و بستن مالياتهای سنگين و له کننده برای آنها ، آسان ساخت . بسياری از ترکمنها کشته شدند و مرگ نادرشاه تنها هرج و مرج بيشتر را به همراه داشت . از جمله احمد دورانی در افغانستان ، شاهرخ در خراسان و خانهای قاجار در قسمتهای شمال ايران ، در اطراف دريای خزر ، در صدد گسترش قلمروشان برآمدند . در طول اين کشمکشها دو برادر بزرگتر مختومقلی ، عبدالله و محمد صفا و نيز چاودرخان معروف که مختومقلی او را مورد تحسين قرار داده است ، کشته شدند . مرثيه های مختومقلی برای يرادرانش و چاودرخان و بسياری از اشعار ديگرش ظلم و بی رحمی حکمرانان و خانهای آن زمان را به تصوير می کشد . از اشعارش معلوم می شود که مختومقلی در اين دوران دستگير می شود و کتابهايي که او نوشته بود در يكی از اين تاخت و تازهای قزلباشها نابود می شوند . او می گويد :

غافل ليق دا دشمان الدی داشی ميز
دارقادی هر يانی دنگی دوشی ميز
بأش ييلدا کتاب ادن ايشی ميز
قزل باش لار آلیپ ويران ادی لر

( دشمن در حال غفلت ما را غافلگير کرد ؛ همه هم سالانم نابود شدند ؛ کتابهايم که حاصل پنج سال تلاش بود ؛ توسط قزلباشها برده و نابود شدند )
در 50 سالگی از وضعيت فيزيكی و ضعف و بدبختی های زيادش شکايت می کند و به خداوند متوصل می شود که او را کمک کند :

قارری ديق چا قول دان گيدی انصاف ام
ای دوست لار ، الی يشيشدی سالم
کريم آ گون گوندن کم دير حسابم
دم به دم دن آرتدی بو بد اقبالم

( در سن پيری ام ، من نمی توانم با اين همه مشکلات ايستادگی کنم ؛ ای دوستان سن من به پنجاه رسيده است ؛ خداوندا من روز به روز به موعد معين نزديك می شوم ؛ با گذشت سن ، اقبال من نيز بدتر می شود )
بنا به روايتهای زيادی مختومقلی در نتیجه فشارهای ناشی از پيری درگذشته است . تاريخ درگذش ايشان مشخص نيست ، اما فکر می شود که مرگ وی در اواخر قرن هیجدهم ( 1790 ميلادی ) بوده است . قبل از وفاتش او برروی در باز خانه نشسته است و و به شکوه قله های اطرافش که بخش بسياری از زندگی اش را در ميان آنها بوده است ، نگاه می کند . در اينجا اولين و آخرين قطعه از شعر آخرش آورده می شود :
سين ادينگ بو جهانا
جهاندا نی لر گورنر
اسکندر ، جمشيد سالديران بييك بينا لار گورنر
( بياييد به اين دنيا نگاه کنيم ؛ برای ديدن آنکه در اين دنيا چه هست ؛ برای ديدن ساختمانهای بزرگی ؛ ساخته شده توسط اسکندر و جمشيد )

مختومقلی کيم بار اولمز ؟
عجل دويماز ، زمين دويماز
آسمان اينی ميز ، ير چوريل مز
گون يورير ، آی لار گوری نر

( ای مختومقلی چه کسی می تواند از مرگ فرار کند ؟ ؛ مرگ هیچ وقت راضی نمی شود و زمين هیچ وقت پر نمی شود ؛ آسمان نمی افتد و زمين زيرو رو نمی شود ؛ خورشيد بالا خواهد آمد و ماه کم کم بزرگ می شود )
او در آق توقای ، روستايي در شرق گنبد کاووس در شمال ايران ، در کنار پدرش دفن می شود .




 

 آنچه که باعث شد نادر ابراهیمی در میان مردن شناخته شود و تا سال‌ها رمان‌ها او در بازار کتاب، پرفروش باقی بماند، رمان هفت جلدی و طولانی «آتش بدون دود» است. داستانی که با مبارزات ایلات ترکمن صحرا و عشق‌های آتشین شروع می‌شود.

آری این سخنی است که هر کسی در مورد نادر ابراهیمی می گوید

نادر ابراهیمی کیست؟

آواي صحرا منتشر شد

رمان «آواي صحرا»، نوشته‎ي عبدالرحمن اونق، نويسنده‎اي از خطه‎ي ترکمن صحرا، به همت کارگاه قصه و رمان توسط شرکت انتشارات سوره مهر منتشر شد.

حوادث رمان در خطه‎ي ترکمن صحرا به وقوع مي‎پيوندد و از بافت اقليمي برخوردار است. نويسنده در جاي جاي رمان، راجع به اماکن و اشياي بومي داستان توضيح مي‎دهد. فضاسازي‎هاي رمان به نحوي توصيف شده است که مخاطب در فضاي بومي خاص آن در هنگام خوانش قرار مي‎گيرد. حوادث تاريخي اين گوشه از سرزمين ايران به عنوان پس‎زمينه‎ي اثر انتخاب شده است.

اکنون به شرح زندگی ایشان می ژردازیم:

در سال 1338 در روستاي دهنه يك خواجه نفس قميشان متولد شد و تحصيلات خود را تا مقطع كارداني زبان عربي ادامه داد او علاوه بر دبيري آموزش و پرورش مسئول بخش داستان كانون پرورش فكري نيز هست در ميان آثار او دو رمان راز خاير خوژه و آواي صحرا در جشنوارة معلم برگزيده شده‌اند.

آثار ایشان

راز خاير خوژه (رمان)، آواي صحرا (رمان)، در عمق شبهاي تار (رمان نوجوانان)، سورتيك (مجموعه داستان)، قصه‌هاي تركمن، حماسه گور اوغلي (رمان دوجلدي)، سماجت (مجموعه داستان، ترجمه).

معرفی آثار ایشان

راز خایر خوجه

ماتى‏خان»، بزرگ يكى از تيره‏هاى تركمن، با اطاعت ازفرمان رضاخان، كوچ روى را ترك مى‏كند و با ايل خود در خاير خوجه‏ساكن مى‏شود. آرامش آن‏ها با طرح دولت براى ايجاد پاسگاه‏هاى‏مرزبانى و حضور امنيه‏ها به هم مى‏خورد. ماتى‏خان مدتى در برابرظلم‏هاى استوار نصيرى، فرمانده پاسگاه، سكوت و با او سازش‏مى‏كند. اما هم‏زمان با اجراى دستور كشف حجاب، با نقشه قبلى و باكمك افراد ايل و دوستان ديگرش، ماموران را مى‏كشد و به روسيه‏مى‏گريزد. «ماتى‏خان» در تعقيب و گريز زخمى مى‏شود و چوپانان اورا نجات مى‏دهند. «ماتى‏خان» با تغيير دادن اسم خود زندگى‏تازه‏اى در اين سوى مرز آغاز مى‏كند. سال‏ها بعد، پس از انقلاب‏اسلامى و فروپاشى اتحاد جماهير شوروى، مرز ايران و تركمنستان‏باز مى‏شود و ماتى‏خان، پسر و خانواده سابق خود را باز مى‏يابد.
این کتاب توسط مركز آفرينش‏هاى ادبى تدوین وبا جلد شمیز منتشر شده است.

 در عمق شبهای تار

ماتى‏خان»، بزرگ يكى از تيره‏هاى تركمن، با اطاعت ازفرمان رضاخان، كوچ روى را ترك مى‏كند و با ايل خود در خاير خوجه‏ساكن مى‏شود. آرامش آن‏ها با طرح دولت براى ايجاد پاسگاه‏هاى‏مرزبانى و حضور امنيه‏ها به هم مى‏خورد. ماتى‏خان مدتى در برابرظلم‏هاى استوار نصيرى، فرمانده پاسگاه، سكوت و با او سازش‏مى‏كند. اما هم‏زمان با اجراى دستور كشف حجاب، با نقشه قبلى و باكمك افراد ايل و دوستان ديگرش، ماموران را مى‏كشد و به روسيه‏مى‏گريزد. «ماتى‏خان» در تعقيب و گريز زخمى مى‏شود و چوپانان اورا نجات مى‏دهند. «ماتى‏خان» با تغيير دادن اسم خود زندگى‏تازه‏اى در اين سوى مرز آغاز مى‏كند. سال‏ها بعد، پس از انقلاب‏اسلامى و فروپاشى اتحاد جماهير شوروى، مرز ايران و تركمنستان‏باز مى‏شود و ماتى‏خان، پسر و خانواده سابق خود را باز مى‏يابد.
این کتاب توسط مركز آفرينش‏هاى ادبى تدوین وبا جلد شمیز منتشر شده است.

 سماجت

معرفی کتاب: كتاب حاضر شامل 6 داستان كوتاه درباره مسائل اجتماعى‏مردم تركمنستان، از نويسندگان تركمنستانى است.
داستان فردى كه پس از 15 سال صاحب فرزندى مى‏شود، اما بر اثريك بى‏توجهى او را از دست مى‏دهد/ قصه پسر با هوشى كه به خاطرسن كم او را در دانشگاه نمى‏پذيرند، اما وى با مراجعه به مديرمشكل خود را حل مى‏كند/ ماجراى فردى روستايى كه تصور مى‏كندميهمانى كه به خانه‏اش آمده بر خلاف ديگر افراد روستا، از باغچه پراز گل او خوشش آمده است. اما در نهايت ميهمان به او مى‏گويد چرابه جاى اينهمه، گوجه‏فرنگى نكاشته است/ و... از جمله موارد مطرح‏شده در اين داستانها مى‏باشد.
عناوين آنها عبارتند از: «آزرد»، «سماجت»، «مهمان»، «چامپيون»/خداى وردى حاليف، «انتظار»/ عبدالرحمن اونق (براساس شعرى ازكريم قرباننفسف)، «هواپيما»/ گلدى‏الله نازارف.
نویسنده این کتاب "خداى وردى‏حاليف" می باشد.
این کتاب توسط مركز آفرينش‏هاى ادبى تدوین وبا جلد شمیز منتشرشده است

آوای صحرا

 زمان رمان در دوره ناصرى مى‏گذرد. زمانى كه تركستان ازچند مورد هجوم قرار گرفته است و روس‏ها بيشتر مناطق تركستان رااشغال كرده‏اند و چشم طمع به تركمنستان دارند. حكومت ايران هم‏كه از ديرباز تركمنستان را در اختيار داشته است نمى‏خواهد به راحتى‏آن را از دست بدهد. ناصرالدين شاه با مشاورانش نقشه مى‏كشند تا«مردان» را، كه جوان تركمنى است و سال‏ها پيش به همت يك‏تاجر با فرهنگ تهرانى از دست ربايندگان نجات يافته است، طعمه‏نقشه‏هايشان بكنند. مردان كه جوان تحصيل كرده‏اى است، خود نيزبى‏ميل نيست نزد والدين اصلى‏اش برگردد. اختلاف دو تيره بزرگ«يموت» يعنى آتاباى‏ها و جعفرباى‏ها، بهانه‏اى است تا مردان به«كمش دفه» سفر كند و به كمك پدرش، الياس آخوند طبيب، بتواندميان دو تيره اتحاد برقرار كند. اين كار به معنى قدرت گرفتن‏يموت‏ها و چيزى است كه بيشتر از همه حكومت ايران را خوشحال‏مى‏كند، به دليل آن‏كه از شر «تكه»هاى جنگجو و مزاحم براى‏قشون ايران راحت مى‏شوند، مردان در ته دلش حتى براى اتحاد باتكه‏ها هم نقشه دارد...
این کتاب توسط مركز آفرينش‏هاى ادبى تدوین وبا جلد شمیز منتشر شده است

ترکمن های ایران در منطقه ترکمن صحرا واقع در مرز شمالی ایران و جمهوری ترکمنستان و همچنین در قسمت شمال شرقی خراسان زندگی می کنند. اغلب ترکمنهای ایران را طوایف یموت، گوکلان، سالیر و همچنین ساریق و تکه تشکیل می دهند.

مردم ترکمن اگر چه اصالت خود را حفظ کرده اند، سنتهای فراوانی را چه در جنگهای قبیله یی، چه در جنگ با همسایگان و چه تحت تأثیر فرهنگ های مسلط همسایگان از دست داده اند، به طوری که پیگیری تاریخ آنان کار آسانی نیست.

این قوم بیش از هر کالایی به فرش های خود علاقمند بوده و آنها را به شکل ها و اندازه های گوناگون می بافته اند تا نیازهای متنوع زندگی کوچ نشینی و نیمه کوچ نشینی را برآورد، نمادهای آن نوع زندگی را یادآوری کند و مایه ی شادی زندگی کوچ نشینی باشد.

بنیاد اقتصادی زندگی اغلب ترکمن ها، مثل همه ی عشایر، دامداری است. با وجود این، اوضاع جغرافیایی و سیاسی گاه امکانات بهتری مثل کشاورزی را فراهم می آورد.

زنان عشایر و از جمله ترکمن ها در انواع بافته ها چنان کاردان و مسلط بودند که با ساده ترین ابزارها مجموعه ی متنوع و شگفت انگیزی را ایجاد می کردند که گاه، به ویژه هنگام عروسی، بر روی شتر و اسب به نمایش گذاشته می شد. در عین حال، همین فرش ها، هر اندازه با دقت و زیبا بافته شده بود، زیر دست و پا و در زندگی گذرا و ناپایدار و در عین حال پر غرور و حادثه ی ترکمن ها از بین می رفت. به همین دلیل، تنها نمونه هایی باقی مانده است که یا پیشامد یا دست بیگانه یی که با اعجاب و تحسین به سوی آنها رفته، انواع قابل توجهی را از گزند روزگار نگه داشته است. کهنه ترین این نمونه ها از قرن دوازدهم هجری (هیجدهم میلادی) عقب تر نمی رود، و به همین دلیل، تاریخ قالی ترکمن اساساً روشن نیست.

از میان قبایل مختلفی که قالیبافی در آنها رواج داشته است (در قرون گذشته) فقط نام سه قبیله کهنه به جای مانده که از قالیبافی آن سختن رفته است: سالور، چدر (جولدر، دولدر) و ایمدلی (ایمور، المور).

كهنه ترين و عمده ترين قالیهای ترکمن از قرن نوزدهم میلادی، باقی مانده است. در عین حال که بافت قالی در بین برخی از قبایل ترکمن تأیید نشده است، چندین قبیله که قدیمتر، بزرگتر و نیرومند تر از همه هستند قالی می بافته اند.

ایلهای بزرگی چون سالور، تکه (که منشعب از ایل سالور است) ساریک، یموت و ارساری و چدر از قدیمترین ایلاتی بوده اند که قالیبافی در آنها رواج داشته است و هر کدام از آنها نقوش مربوط به قبیله خود (توتم) داشته اند.

تاریخ قالی ترکمن انعکاسی از تاریخ این قوم است. همچنان که در مورد تاریخ هیچ قبیله یی نمی توان با اطمینان سخن گفت، بیان تاریخ قالی ترکمن نیز خالی از اشکال نیست الگوی کلی قالی ترکمن نشان از تحولات شدید ندارد، زیرا به صورت نقش های تکراری باقی مانده است. این نقش ها در ایران بیش از ششصد سال سابقه دارند و در بسیاری از مینیاتورهای قرن هفتم هجری به بعد منعکس شده اند. از آنجا که کهن ترین قالی به دست آمده ی جهان نیز دارای نقش های تکراری است، باید پذیرفت که نقش های ترکمنی در یک مرحله ی ابتدایی باقی مانده اند.

 

- ساختار

تار و پود قالیهای ترکمنی در بعضی از موارد از پشم است و آنها از پشم گوسفندان خود برای بافتن چنین فرشهایی استفاده می کنند. قالی ترکمن را زنان بر روی دار افقی و در درون چادر می افند، در نتیجه بافت قطعات کوچکتر، رواج دارد. علاوه بر قالی، انواع دیگری از بافته های فرش و گلیم گونه نیز که عمدتاً کاربرد ویژه ای دارند در مناطق ترکمن نشین تولید می گردد که از آن جمله می توان به خورجین، آلمالیق و اجاق باشی اشاره کرد.

امروزه ترکمنها، بیشتر به بافت پشتی قارچین مشغولند و تقریباً انواع دیگر بافته ها را به فراموشی سپرده اند و اغلب به بافت یک نوع قالیچه مشغولند. گاهی برخی بافنده ها از سر تفنن کیفهایی هم برای خانمها می بافند. امروزه پلاس یا گلیم خیلی کم بافته شده و اجاق باشی یا آلمالیق دیگر بافته نمی شود.

بهترین بافته های قالی ترکمن مربوط به "ایل تکه" است. تعداد بافته های ایل تکه کمتر از بافته های دو طایفه یموت است، آتابای در کیفیت بافندگی سپس از تکه قرار دارد و بیشترین حجم قالی را تولید می کند. جعفربای سپس از آتابای قرار دارد و تولید آنهم کمتر است.

نوع گره قالیهای ترکمنی هم ترکی و هم فارسی است. ایل تکه بیشتر از گره ترکی استفاده می کند ولی در سایر مناطق گره فارسی هم استفاده میشود.

شیرازه متصل در قالیهای ترکمنی به کار می رود و گلیم بافی فرشهای آنها از نوع فارسی است. بیشتر قالیهای ترکمن از نوع درشت باف هستند ولی در ایل تکه که بیشتر از ابریشم استفاده می کنند، ریز بافی تا حد رجشمار 40 و 50 دیده می شود. مهمترین ویژگی فنی بافت قالی آنها تک بوده بودن قالی آنها است (تک پود نازک) که به همراه قالیچه های بلوچ از بارزترین نمونه های این شیوه در این زمان هستند.

به طور کلی می توان گفت فرش های ترکمن تخت باف هستند.

- طرحهای رایج

نقشه های ترکمنی اصیل همه تکراری هستند، یعنی از تکرار یک یا چند نقشمایه شکلمی گیرند. "جان تامپسن" ویژگی نقوش قالی ترکمن را اینگونه توصیف می کند:

ویژگی بافت ترکمن "گل" است. هر کسی روزگاری عملاً دراین اندیشه رفته است که این نقش های دقیق چه معنایی دارد. اغلب نظریه ها می گویند که نقش های قالی ترکمن نشانه چیزی است، از جمله نظام آبیاری و مزارع، چادرهای یک اردو، و انواع گل. اندیشه ی دیگر این است که نقش های ترکمن از طرح های در هم رفته و رایج دوره ی تیموری گرفته شده است. این نظریه مبتنی بر شباهت گل های ترکمنی است با نقش های قالی هایی که در مینیاتورها تصویر شده است. متاسفانه شباهت فقط سطحی است ....

نقش های تمرکز یافته از جمله نیلوفر آبی، شقایق، ابر، موج و نمونه های دیگر رایج هنری از شرق به هنر آسیای مرکزی راه یافته اند. آنها را از قرن نهم هجری (پانزدهم میلادی) در قالی ترکمن واز قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) در قالی های ایرانی می توان دنبال کرد....

به عقیده او ترکمنها نقشها را متمرکز (درهم فشرده) می کرده اند. انزوای فرهنگی آنان را در حفظ طرحهای کهنه کمک کرده است. اگر نقشی در قالی قدیم ترک (عثمانی قدیم و ترکیه امروز) پیدا شود کلید کار است.

طبیعی است که تا همین حد اشکالات فراوانی بر این نظریه وارداست، به طوریکه می دانیم، "نیلوفر آبی" یا لوتوس از کهن ترین زمانها در هنر ایرانی رایج بوده است و در آثار پس از اسلام نیز همیشه دیده است.

به عقیده "جان تامپسن" حلقه ابر نماد هر گونه حلقه، روزنه و امثال آن است. و رواج این نقش در قالی های ترک (آسیای صغیر) را به شکل گیری گل ترکمنی مربوط می داند. این حلقه ابر شناخته در ایران "میله بندی و در میان ترکمنها تمیر چین" (آهن چین) است و در نقش قالی بر مینیاتورهای قرن هشتم هجری دیده می شود.

جان تامپسن ترنج هشت گوشه قالی ترک در قرن دوازدهم هجری را منشأ گلهای ترکمنی می داند در حالی که تنها بخشی از ظاهر آنها به هم شباهت دارد. و نموداری نیز در این مورد ارائه داده است. (نمودار در صفحه بعد) مهمترین مسأله در این است که محققانی نظیر تامپس هیچ گاه به نام اصلی این گلها توجه نمی کنند.

در صورتی که گلی از حلقه ابر یا هر چیز دیگر گرفته شده باشد باید نشانی هر قدر هم کوچک وناچیز از آن سرچشمه در این گلها باشد، در حالی که حتی یک نمونه نمی توان یافت که آنرا بتوان به هنر چین یا آسیای مرکزی پیوند داد.

ترکمنها گلهای اصلی قالی خود را نامهایی داده اند که صورت مهمترین آنها و معنی نام آنها مسائل بسیاری را روشن می کند.

"و چه زیبا گفته است بوگولیوبرف محقق نامی فرش ترکمن"

در فرش ترکمنی، ما به یک منبع زیباشناختی  از کار و تلاش گروهی بر می خوریم که طی نسلهای متوالی گرد آمده است. بهترین و زیباترین آنها حفظ شده و اگر خطری در کمین این باز مانده های گرانبهای زمانهای دور دست و کهنه باشد همانا، شرایط تمدن و تاراجگری زندگی کنونی ماست.

مهم ترین گلهای قالی ترکمن چنین است:

همانگونه که قبلاً ذکر شد، اکثر نقوش قالیهای ترکمنی از آنجائیکه بر گرفته از اشیاء کاربردی خاص و یا  نمونه های طبیعی مشخص هستند لذا در اکثر موارد به همان نام، موسوم شده اند. که برای نمونه موارد زیر را ذکر می نمائیم:

آدینه که به معنی اذین (زیور) است و به شکل یک زیور زرین هم هست؛ آینا؛ آینه؛ آیناقوچک (ترکیبی از آینه و قوچک)؛ اتنک، آذین )آذینک)؛ آلا و ترکیب های بسیاری با آن (سرخ، چند رنگ)؛ آق سرای (سرای سپید)، آلتی بازار (شش بازار، تقلید از چهار بازار، چهار سوق فارسی)؛ آلماباغی (باغ سیب)؛ اره گل (ترنجی که حاشیه ی دندانه دار، مثل اره دارد)؛ بادام؛ برکرک (رگبرگ)؛ بستان (بوستان)؛ بغلک (بغلک ستون، اصطلاح معماری)؛ بوتا (بوته، بته)؛ بورک (سه گوشه، سیستانی: بورک)؛ پارسی گل؛ پچ (پیچ)؛ پنجه گیره (دستگیره، پنجه گیره)؛ تاواقچا (طبقچه)؛ ترس حلقه (حلقه ی بر عکس)؛ تکبنت (ترک بند)؛ تمیر چین گل (ترنج آهنین، ترنج دارای میله بندی)؛ تومار (طومار)؛ تویه تاپان (پای شتر، سیستانی: چپات اشتر؛ این اصطلاح ترکمنی، ترجمه است).

سکر گل (شکر گل، گلشر)؛ سکر گیشیک (آب نبات)؛ تلبرگ (رگبرگ)؛ جودور (چاودار، جودانه)؛ جوز (juz، جوز، گردو)؛ چتنک (چیده، شطرنجی، سیستانی: چیتانک)؛ چرخ پلک (چرخ فلک)؛ چمچه (چمچه)؛ چووال گل(ترنج جوال)؛ قارچین گل (ترنج خورجین)؛ خمتز (خمتاز، قیقاج)؛ خوناوا (خونابه، لکه ی سرخ)؛ هراتی (شبیه ماهی درهم)؛ دالموچ (دالموش)؛ دغا (دعا، بازوبند)؛ دغدن (داغدان)؛ رگمه (رگه، ردیف)؛ زولفی زر(زلف زر، رشته ی زرین)؛ زنجیر لیک (زنجیره)؛ ساری گیره (گیره ی زرد؟)؛ ساندیق (صندوق، نوعی ترنج، مقایسه کنید با کلاردشت: صندوقی به معنی ترنجدار)؛ سگداغ گول(گل سگداغ، داغ سگ)؛ سیمک؛ شخک (شاخک)؛ شهی نوز(شهنواز)؛ شیر پنجه (پنجه ی شیر)؛ غازایاق (پای غاز، پنجه ی غاز)؛ قچک (قوچک، سر قوچ)؛ کاساکلکن (کاسه ی گلکن، کاسه ی گلین که از خود نقش دارد)؛ کرمک (نقش ریز)؛ کمر (کمر)؛ کله (کله)؛ کویر گه (دنده، ترجمه ی غلطی از دندانه)؛ گلین بارماق (انگشت عروس، ترجمه از فارسی؛ در فارسی انگشت عروس، ابروی عروس و ... نام چند نقش است)؛ گول (gül، گل)؛ گولی گل (گل گلدار، ترنج گلدار)؛ قورباغا (قورباغه)؛ گولپر (گلپر)؛ گومبذ (گنبد)؛ گیجک (کجک، زلفین)؛ گیره (گیره)؛ گیلیم (گلیم، نقش گلیم)؛ مشتی (مشهدی)؛ مورغن (مرغان)؛ میحراب (محراب، مهراب)؛ نقشی گشت (نقش گشت، شطرنجی)؛ نلداغ (نعلدان، داغ حاصل از نعل) و تعدادی دیگر ...

همانگونه که می بینیم اکثر نقشمایه ها نام ترکی دارند ولی ممکن است در میدان هر قوم دیگری دیده شوند.

مثلاً داراق (شانه) از منتهی الیه شمال قفقاز تا میان لرها قشقایی ها و بلوچ ها؛ سو (آب)، آق سو (آب روشن) حاشیه باریکی است که در تمام ایران آب یا راه نامیده می شود، آل منجیک (منجوق سرخ) حاشیه ای از دامنه های ریز است که در ایران منجوق مروارید وامثال آن نامیده می شود. بعضی از نقشمایه های آنان هم به اعتقادات قبل از اسلام بر می گردد مثل القم (نوعی نشان)، بش آی (پنج ماه) و گرنه انواع گل (göl) یا آبگیر (برابر ترنج یا حوض فارسی)، جولبارس تاپان (پای پلنگ)؛ دیرناق (ناخن)، اریک گول (گل زرد آلو)؛ ایاق (پا) و ... نامهای عادی برای نقشهای معروف است.

در آثار مردم شناسی به برخی از نشانه های کهن ترکمنها نیز بر می خوریم، نقشهایی مثل نر و ماده (از نقشهای اصیل قوم کوچ نشین) طلسم و امثال آن، دیده می شود.

می توانیم بگوییم که اصولاً عشایر به حسب فرهنگ و نوع زندگی خود نمی توانند نقشمایه هایی پیچیده داشته باشند و اگر اتفاقاً مورد پیچیده ای پیش آید نشان ذوق آزمایی است و بهترین نمونه آن در میان قشقاییها است. 

دسته یی از گل های ترکمن به نام ایل معروفند و معمولاً با نام ایل به کار می روند، مثل سالور گل، تکه گل و .. از قدیم ترین نمونه های قالی ترکمن تاکنون، اینها مهم ترین نقش مایه های قالی این قومند و در واقع بیش از هر نماد یا نشان دیگری، دلیل وابستگی بافته به ایل ویژه یی هستند. دقت در این گل ها چیزی از علائم قومی، مثل نشان یا توتم را کشف نمی کند. این گل ها اساساً هشت ضلعی هستند اما گاه تغییراتی می کنند. در این تغییرها زائده ها یا تزیین هایی به قالب اصلی اضافه می شود. تغییراتی بیرون هشت ضلعی ها، اضافه شدن قطعات ذوزنقه شکل است که در همه ی اضلاع صورت می گیرد ولی هیچوقت بیش از نیمی از طول ضلع را
نمی گیرد. در دو ضلع جانبی کنگره ی بزرگی هم افزوده می شود که ذوزنقه را در بر می گیرد.

شکل اصلی معمولاً دارای دو محور است و این محورها فقط در پهلو ها تا منتهی الیه کنگره ها ادامه می یابد و به این ترتیب معمولاً تمام گل به وسیله ی این دو محور به چهار قسمت متقارن تقسیم می شود.

در درون هشت ضلعی ممکن است هشت ضلعی دیگری، یک تا سه چهار ضلعی تودرتو یا شکل هایی با اضلاع موج دار پدید آیند. در فاصله ی این شکل ها تزیین های اضافه تری مثل گل (شبدر، گشنیز یا جعفری)، مرغ، میله بندی، خاج، ضربدر و ... قرار می گیرد و به این ترتیب مجموعه ی گل به صورت یک نقش پیچیده ی اسرار آمیز جلوه می کند. در تصویر دیگر ملاحظه می کنیم. در تصویر سمت چپ شکل زیر، چهار نوع از تزیین های داخلی گل ها را می بینیم.

گل : یکی از نقش مایه ها که اکنون در قالی ترکمن دارای بیش از بیست شکل مختلف و به ویژه نوع خاصی در هر ایل، طایفه یا حتی تیره است، همان چیزی است که در میان همه ی ترک زبانان هم به گول (gül) معروف است و در میان عشایر و روستاییان فارسی زبان حوض نامیده می شود. گل ترکمنی همان ترنج ایرانی است و در نقشه ی قالی های ترکمنی تکرار می شود. این نوع نقشه، یعنی نقشه ی با گل های تکراری (ترنج ترنج) تا پیش از دوره ی تیموری در قالی های گرانبها و درباری ایران رایج بوده است و در مینیاتورهای قرن های هشتم و نهم و اوایل قرن دهم هجری دیده می شود. اکنون گل های ترکمن دو دسته اند. دسته یی بسیار شبیه به هم، به طوری که اگر آنها را با هم مقایسه کنیم، می توانیم به این نتیجه برسیم که احتمالاً سرچشمه ی همه ی آنها یکی بوده و در ذوق آزمایی های قومی از هم فاصله گرفته اند. از جمله:   

دسته ی دیگر گل هایی که شباهتی به گل های دیگر ندارند و احتمالاً هر یک سرچشمه ی جداگانه یی داشته اند، از جمله:

ساندوق (صندوق) را هم باید از انواع حوض شمرد؛ دسته ی دیگری از نقش مایه های ترکمنی مانند قچک؛ بوینوز یا موینوز (شاخ)؛ آلتی ایپ (شش بند)؛ دورلی قچک؛ قوچکر؛ همه ی انواع قوچکرک؛ موئیز (شاخ)؛ عمده یی از انواع پودک؛ سینک؛ زنجیر لیک؛ شخک؛ سکیز کله (هشت کله) و حتی او شورمه همه دارای یک سرچشمه هستند و می توان آنها را با هم مقایسه کرد.

چخماق : نقش های خان قمچی؛ ایت قویروق؛ زر حلقه (در متن: سر حلقه)؛ ساری ایچان؛ ترس حلقه (در متن: ترس خلقه)؛ القم؛ باقیشتاچکسی (در متن: bāgištačakasi)؛ چخماق (در متن: čakmak)؛ تویه میون؛ رگمه وانواعی از لجک دارای سرچشمه ی مشترکند.

خمتاز : عده یی از نقش مایه های معروف به خمتاز (در متن: chamtos)؛ لیوف (lyuf) و مارك (در متن: morak) يکی هستند.

تعویذ : سرباز از نوع دعا و القم است؛ خیزابی یا سگ زنجیری ترکمن (آلمانی laufender hund) که عقرب زرد (ساری ایچان)، شمرده شده است و انواعی از سیرغا (گوشواره) یکی هستند و همه از انواع تعویذ (دعای بازوبندی برای دفع چشم زخم) و امثال آن گرفته شده اند و القم و دعا را به خاطر می آورند.

ارگنگ قشته، ارکشیک، انواعی از آلتی ایپ، گیره، ایرمک قشنه، پیچاق اوجی و تکوزجیپ یک هستند.

همانگونه که می بینیم ترکمنها قومی کم آمیزش و محدود بوده اند و به همین دلیل تعداد کمی نقش پذیرفته اند، اغلب نقشهای قالی آنان تکراری بوده و گاه در بعضی قالیها بیست نقش به کار می رود. نقشهای اقوام مختلف با هم فرق دارند و تفاوتهایی از همدیگر قابل تشخیص اند.

تصاویر

 
مار گل، نماد قوم ترکمن

کاروان شتر

نقش عقاب (طغر) متعلق به طایفه ی جعفربای

طرح آینه گل، متعلق به طایفه جعفر بای، ساکن شرق دریای مازندران

نقش عقرب، متعلق به طایفه ی تکه

قابسه گل، متعلق به طایفه ی جعفر بای، این نقش لانه ی پرنده یی است که در
سواحل دریای مازنداران، در میان چارپایان تخم می گذارد و مورد احترام آنهاست.

گرمج یا حصار. نقشی متعلق به طایفه ی تکه. وسیله یی است که در اطراف جای
چار پایان کشیده می شود که در اینجا با فرش بافته شده است.

گرمج یا حصار

درناق گل، متعلق به طایفه ی جعفر بای

طرح درناق گل، کار استاد نیازی با الهام از کتاب مشکووا

- رنگبندی

فرش ترکمن، در دورانهای گذشته، تنها از رنگهای گیاهی و سنتی بهره می گرفته است، اما در فاصله ی دو جنگ بین الملل، رنگ های طبیعی که معروف ترین آنها روناس و قرمز دانه بود از بین رفت و رنگ های شیمیایی جای آنها را گرفت. از ره آورد این جنگها، از بین رفتن رنگ سرخ تیره ی (فلفلی) قدیم بود که به جای آن قرمز روناسی (آنیلین)، استفاده
می شود.

رنگ در فرش ترکمن محدود است. فرش ترکمن تنوع رنگ آمیزی فرشهای دیگر نقاط ایران را ندارد. سابقاً پنج رنگ (سفید، سیاه، سبز تیره، لاکی تیره، و لاکی متمایل به زرد در فرش ترکمنهای ایران به کار می رفت ولی هم اکنون با تلاش افرادی همچون نیاز جان نیازی این رنگها به عدد دوازده رسیده است تا فرش ترکمنی ایران بتواند گاهی در راه پیشرفت بگذارد. رنگهایی که او افزوده عبارتنداز: طوسی، دارچینی، عبایی، قهوه اییروشن، قهوه یی تیره، طلایی، نخودی و آبی آسمانی، زیتونی، سرمه یی، سبز، مشکی، لاکی

 

- رنگرزی

ترکمنها  رنگها را از گیاهان مختلفی همچون روناس، برگ مو، پوست انار، پوست گردو، اسپرک به دست آورده و برای رنگ قرمز از قرمز دانه استفاده می کنند، رنگ سرمه ای نیز از نیل بدست می آید.   

امروزه، اگر بافنده ای بخواهد اصالت فرش ترکمنی را حفظ کند، از رنگرزی گیاهی استفاده می کند ولی با اینهمه در برخی رنگها، ناگزیر برخی مواد شیمیایی به کار می برد که جز این هم چاره ای نیست. "نقشهای قالی ترکمن با رنگرزی ثابت بافته نمی شوند بلکه تنوع محدودی دارند و این تنوع بیشتر تاریخی است تا جغرافیایی، مثلاً در بافته های قرن سیزدهم هجری ترکمنها، رنگ آبی ویژه یی (نیلی، کبود) به کار می رفته که در قرن چهاردهم متروک شده ولی هم اکنون به یاری هنرمندان از نو زنده شده است."

- ابعاد

- توزیع جعرافیایی

- وضعیت فعلی

- فهرست منابع و مآخذ

• ترکمنهای جهان، "مراددوردیف، شهرات قادیرف" ترجمه "امانگلدی ضمیر"، انتشارات درخت بلورین، تهران چاپ اول 79

• فرشهای ترکمنی، بوگولیوبوف، ترجمه ناز دیبا خزیمه علم، تهران موزه فرش ایران 1356

• نقشهای قالی ترکمن و اقوام همسایه ، علی حصوری، انتشارات فرهنگان، چاپ اول 1371

• نیاز جان و فرش ترکمن، ذبیح الله بداغی، انتشارات فرهنگان، تهران، چاپ اول 1371

شناخت تاریخی

منطقه ترکمن صحرا و دشت گرگان تاریخی بسیار کهن دارد. این منطقه به علت همجواری با شهرها، مناطق باستانی معروفی چون داهه (دهستان) ،نیشابور، مرگیانا (مرو)، نیسا (نسا)، تپورستان (طبرستان) و کومش از زمانهای قدیم مورد توجه بوده است و در طول زمانهای مختلف محل سکونت و زیست اقوام مختلف ایرانی بوده است. قدیمی‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی منطقه شمال سفالینه‌ها و دست ساخته‌های بشر (که در شمال شهرستان گنبد کاووس یافته شده) پیشینه سکونت و زیست در این منطقه را به بیش از هفت هزار سال پیش می‌رساند. در منطقه ترکمن صحرا، شهرستان ترکمن با دارا بودن ویژگیهای مختلف از نظر تاریخی دارای اهمیت بسزایی بوده است. با وجود جدیدالتأسیس بودن بندر ترکمن، شهرستان ترکمن دارای پیشینه تاریخی کهنی است. وجود گورستان و تپه باستانی کمیش تپه کوچک، دیوار تاریخی گرگان (دیوار قزل آلان) در شمال شهرستان،‌جزیره آبسکون، جزیره مهم و استراتژیک آشوراده در غرب بندر ترکمن و غیره پیشینه سکونت در این شهرستان را به سالیان بسیار دورتر برمی‌گرداند.

زمین‌شناسی و خاک

این منطقه از رسوبات آبرفتی دوران چهارم زمین‌شناسی انباشته شده است که بهترین منبع ذخیره‌کننده آب زیرزمینی است. این آبرفتها دارای بافت سست و ریز بوده، درجه سختی آنها بسیار کم است (رس، ماسه، مارن) و در نتیجه نه آنچنان ریز چسبنده است و نه آنچنان سخت و سنگی، بلکه برای رویش گیاه و نفوذ آب امکانات را دارد. بغیر از چند تپه ماسه‌ای (نهشته‌های بادی از نوع لُس) ناهمواری چندانی در سطح دشت مشاهده نمی‌شود. تپه‌هایی که در سطح منطقه است به زبان محلی قره‌دفه (سیاه‌تپه)، قیزلاردفه (تپه دختران)، یاریم‌دفه (نیم‌تپه)، کوموش‌دفه (تپه‌نقره‌ای) و… نامیده می‌شوند که البته این تپه‌ها از نظر تغییرات اقلیمی و رویش گیاهی نقش تعیین‌کننده‌ای ندارند.

ارتفاع دشت که در ساحل دریا (بندرترکمن) ۲۰- متر است به سمت مشرق در حوالی گوکجه‌داغ در شمال‌شرق گنبد به ارتفاع بیش از ۵۰۰ متر افزایش می‌یابد. از سمت مشرق، منطقه ناهموار کلاله، مینودشت، گلیداغ، قره‌بلخان، مراوه‌داغ و حصارچه شروع شده و کم‌کم به تپه‌های جنگلی البرز شمالی و خراسان غربی متصل می‌شود. خاک منطقه از جنوب به شمال از نظر هوموس و میزان باروری فقیرتر می‌شود تا جایی که خاکهای مرغوب مناطق جنوبی جای خود را به خاکهای شور و بیابانی حوالی‌ رود اترک و نوار مرزی در شمال استان گلستان می‌دهد. سطح دشت پوشیده از خاکهای قهوه‌ای رسوبی نسبتاً ریز بافت است که امکان رویش علف و بوته‌ها شامل چمن و گیاهان نیمه‌خشک را فراهم آورده است. در این نوع خاک امکان کشت غلاتی نظیر گندم و جو و گیاهانی مثل پنبه، برنج و سبزیجات کاملاً فراهم است که علاوه بر تولید مواد غذایی، مقداری مرتع مصنوعی هم برای دامها فراهم می‌شود (بقایای گندم و سایر محصولات زراعی). در بخش شوره‌زارهای شمال و شمال‌غرب و در قسمت غرب دشت در حدود اترک‌رود- که شهر گنبدکاووس در آن واقع است- نوعی بیابانی وجود دارد

آب و هوا

این منطقه از لحاظ آب و هوایی، پوشش گیاهی، خاک و زندگی جانوری از سایر مناطق شمال کشور (گیلان و مازندران) متمایز است و این با کاهش ریزشهای جوی، رطوبت نسبی هوا و افزایش درجه حرارت از غرب به شرق مشخص می‌شود به طوری که برای مثال می‌توان اختلاف ریزشهای جوی را که در بابلسر۸۶۸ میلیمتر است و در گرگان به ۶۳۵ میلیمتر و در حوالی گنبد به ۴۷۲ میلیمتر کاهش می‌یابد در نظر گرفت، (سالنامه هواشناسی کشور- سال ۱۳۶۳) این اختلافات از ترکیب آب و هوایی منطقه ناشی می‌شود و از دیدگاه هواشناسی خود بخشی جداگانه است اما پدیده‌هایی از قبیل دوری از ارتفاعات البرز، کاهش رطوبت بادهای غربی و عبور جریانهای هوایی سرد و خشک سپری از صحرای قراقوم را که بسیار کم باران است باید موثر دانست. ضمن اینکه شمال این منطقه ادامه صحرای خشک و نیمه‌خشک جمهوری ترکمنستان است. ماه بهمن پربارانترین و ماه تیر خشک‌ترین ماه سال در این منطقه است. درجه حرارت نیز از مغرب به مشرق افزایش می‌یابد به طوری که در تابستان در بعضی از نقاط صحرایی دمای بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد نیز مشاهده شده است.درجه حرارت نقاط مختلف یکسان نیست. هر چه از غرب به شرق و از جنوب به شمال برویم بر دمای محیط افزوده می‌شود. برای نمونه با توجه به یافته‌های هواشناسی دو ایستگاه گرگان و گنبدکاووس می‌بینیم که میانگین دمای سالانه گرگان ۳۵/۱۷ درجه سانتیگراد و گنبد کاووس ۶/۱۷ درجه سانتیگراد است. با توجه به اینکه ارقام مربوط به میانگین دمای سالانه در یک نقطه نمی‌تواند گویای وضعیت کلی دما در آن منطقه باشد باید به ارقام حداکثر و حداقل مطلق (بیشینه و کمینه) دمای سالانه نیز توجه کرد. کمترین دمای سالانه ایستگاه گرگان ۶/۹- درجه سانتیگراد و در ایستگاه گنبد ۵/۱۴- درجه سانتیگراد در دیماه گزارش شده است. بیشترین دمای سالانه نیز در ایستگاه گرگان در تیرماه ۶/۴۳ درجه سانتیگراد و در ایستگاه گنبد در تیرماه ۴۶ درجه سانتیگراد ثبت شده است.

از نظر تعداد روزهای یخبندان در سال نیز در نقاط گوناگون استان تفاوتهایی مشاهده می‌شود به طوری که در ایستگاه گرگان ۱/۱۳ روز و در ایستگاه گنبد ۸/۳۰ روز در طول سال یخبندان ثبت شده است. همچنین تعداد ماههای همراه با یخبندان در ایستگاه گرگان ۵ ماه و در ایستگاه گنبد ۶ ماه گزارش گردیده است بنابراین بارز است که بیشترین میزان تبخیر در نواحی شمالی و کمترین میزان در نواحی جنوبی صورت می‌گیرد. سردترین ماهها در منطقه دی و بهمن است با ۷/۱ و ۴/۰- درجه سانتیگراد در ایستگاه گنبد ثبت شده است و گرمترین ماهها خرداد، تیر و مرداد به ترتیب با ۲/۳۱، ۱/۳۷ و ۲/۳۳ درجه سانتیگراد است. اختلاف از نقطه‌ای به نقطه دیگر را باید بیشتر معلول عوامل محلی مانند اختلافات ارتفاع یا بادهای محلی دانست. بادهای مرطوب غربی از جمله بادهای غالب منطقه است که در طول زمستان از غرب به شرق و جنوب‌شرقی می‌وزد و اغلب باران‌زاست. از دیگر بادهای منطقه باد سرد و خشک شمال‌شرقی است که از سیبری می‌وزد و فاقد رطوبت است و در منطقه به نام محلی ترکمنی «سورتیک» (Sortik) شناخته می‌شود.

طبق آمار، اختلاف درجه حرارت فصلی به وضوح در منطقه ترکمن‌صحرا مشهود است و پاییز و زمستان آن مرطوب است. از اینرو شمال این منطقه (بخش شمالی بندرترکمن، گنبدکاووس، مراوه‌تپه و آق‌قلا) جزو قلمرو آب و هوای نیمه‌بیابانی یا نیمه‌خشک قرار می‌گیرد و مناطق جنوبی این منطقه (از جمله جنوب بندرترکمن و جزیره آشوراده) جزو مناطق معتدل با آب و هوای شبه مدیترانه به حساب می‌آید و هر چه از مشرق به طرف غرب ترکمن‌صحرا برویم آب و هوا معتدل‌تر می‌شود

منابع آب

مهمترین منابع آبی در سطح ترکمن‌صحرا رودهایی دائمی هستند که عبارتند از: ۱- رود گرگان: مهمترین رود صحرای ترکمن است که از کوه آلاداغ(حوالی بجنورد) سرچشمه می‌گیرد و در جهت شرق به غرب جریان یافته، در مسیر خود تا شرق منطقه گوکلان(از مناطق کوهستانی گنبد) با عمق نسیتاً زیاد عبور می‌کند، سپس وارد دشت گرگان شده، از شهرهای گنبدکاووس و آق‌قلا عبور کرده پس از طی حدود ۳۰۰ کیلومتر در حوالی خواجه‌نفس از توابع بندرترکمن به دریای خزر می‌ریزد.

به علت پایین بودن سطح آب رود گرگان، استفاده از آن در امور زراعت تنها بوسیله تلمبه یا سد امکان دارد. آب آن بسیار گل‌آلود بوده، مهمترین منبع آبی مردم این منطقه برای زراعت و مصرف دامها است. سد مخزنی خاکی وشمگیر که حدود ۵۰ هکتار از اراضی اطراف را مشروب می‌سازد بر روی این رود احداث شده است. ۲- رود اترک: به طول ۵۰۰ کیلومتر، از بزرگترین رودهای ایران است که از دامنه‌های غربی کوه هزارمسجد(حوالی قوچان) سرچشمه گرفته و از شرق به غرب به موازات رود گرگان جریان یافته، پس از عبور از دره‌های کوهستانی و تنگه‌های باریک در شرق، با یک قوس به سوی دشتهای ساحلی تغییر جهت می‌دهد و در خلیج حسنقلی به دریای خزر می‌ریزد. اهمیت این رود به سبب مشروب کردن اراضی خشک و نیمه‌خشک ایران و جمهوری ترکمنستان است. ۳- رود قره‌سو: این رود از کوههای شرقی گرگان سرچشمه گرفته و پس از طی مسیری از شرق به غرب به طول هشتاد کیلومتر به خلیج گرگان در دریای خزر می‌ریزد. رود قره‌سو به علت موقعیتش، آب تمام رودهای کوچک حوضه خود را که در دامنه شمالی البرز جریان دارد به طرف خود می‌کشاند که بدین ترتیب دشت گرگان و رود اترک در قسمت سفلای خود سهمی از آبهای دامنه شمالی البرز دریافت نمی‌کنند.

چنین وضعی باعث ظهور دو منطقه متباین طبیعی در دو سوی شمالی و جنوبی آن شده است که جنوب آن دارای جنگلهای انبوه و شمال ان با مشخصات دشت شامل چمنهای موقتی و علفزار است.

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی ترکمن صحرا به عملکرد پدیده آب وهوایی، ارتفاع و موقعیت جغرافیایی و خاک منطقه ارتباط مستقیم دارد و این میان، خاک، درجه حرارت و رطوبت از مهمترین عوامل تعیین کننده در نوع و زمان رشد گیاهان منطقه به شمار می‌رود.

پوشش گیاهی شمال گرگانرود نسبت به جنوب آن فقیرتر است و اغلب گیاهان‌شورپسند و مقاوم در برابر خشکی نظیر اشنیان و گز که برای پرورش شتر و بز و تا حدودی گوسفند مناسب است می روید و برعکس در جنوب رود گرگان، پوشش گیاهی بسیار غنی است و انواع گیاهان چمنی و تیره گندمان نظیر جو خودرو، به علاوه گیاهان متنوع دیگر نظیر برموس، فالاریس و دم در آن می‌روید که برای پرورش گوسفند و گاو مناسب است.

زندگی جانوری

جانوران این منطقه از انواع جانوران منطقه نیمه بیابانی تا جنگلی (طوقه جانوری پاله آرکتیک) است و می‌توان از گرگ، روباه و کفتار، خرگوش، موش صحرایی، جوجه تیغی، مار و آهو در بخش شرقی آن، پرندگانی مثل اردک و غاز در مردابها و چمنزارهای مرطوب، کبوتر چاهی، گنجشک، سار، دراج و قرقاول در بخش جنوبی و تیره‌های مختلف شاهین و عقاب در شمال منطقه نام برد.

در رودها و آبهای ساحلی دریای خزر نیز انواع ماهیهای شمال ایران به فور یافت می‌شود که صید آنها مشغله اصلی مردم بندر ترکمن، خواجه نفس و کمش تپه است.

به علت قرارگرفتن ترکمن صحرا بین مناطق مرطوب و جنگلی البرز شمال و خشک و بیابانی ترکمنستان در شمال و منطقه نیمه خشک مرتفع در شرق بجنورد، تربیت انواع دامها در این منطقه مقرون به صرفه است. از جمله: ۱- اسب و گاو که در مناطق چمنزار و آب کافی تربیت می‌شود (جنوب گرگان و شرق گنبد) ۲- گوسفند و بز که در مناطق نیمه خشک استپی و نیمه مرطوب تربیت می‌شود. (بخشهای مرکزی، جنوبی و شرقی منطقه) ۳- شتر که در شمال رود گرگان و بخشهای شمالی منطقه بویژه ریگزارها و شوره‌زارهای شمال و شمال شرقی که دارای هوای خشک و رطوبت کم است تربیت می‌شود.

به تبعیت از ویژگیهای آب وهوایی، پوشش گیاهی، ارتفاع و زندگی جانوری این منطقه را می‌توان به سه بخش اکولوژیکی تقسیم کرد: ۱- منطقه جنوبی که ناحیه‌ای جنگلی و مرطوب است با بارش سالیانه بیش از ۵۰۰ میلی‌متر و از نظر شکل زمین عموماً به شکل تپه است که کم‌کم‌ به دامنه‌های ملایم البرز شمالی وصل می‌شود و مهمترین منطقه پرورش گاو و گوسفند است. ۲- منطقه مرکزی شمال علی‌آباد، رامیان و گوکلان که بخش وسیعی را به نام دشت گرگان دربرمی‌گیرد و بین منطقه جنوب و رودگرگان واقع است که مهمترین بخش زراعی منطقه نیز به شمار می‌رود. اقلیم معتدل و نیمه‌خشک مشخصه بارز این حوزه است و پوشش گیاهی آن نیز چمن و استپ نیمه‌خشک است. ۳- منطقه شمالی که بین رودهای گرگان و اترک واقع شده؛ گنبد کاووس، آق قلا، مراوه تپه، داشلی برون، بندر ترکمن و کمش تپه را دربرمی‌گیرد که محل اصلی سکونت اقوام ترکمن است و کشت غلات و پرورش اسب و گوسفند در آنجا رایج است (بیگدلی، محمدرضا.ترکمنهای ایران. پاسارگاد. ۱۳۶۹)

مختو مقلی فراغی

اسب ترکمن

دختر ترکمن

رقص خنجر

دختر و اسب ترکمن