به گزارش مهر ، یوسف قوجق - نویسنده معاصر و مدیرمسئول فصلنامه « یاپراق » (نخستین نشریه ترکمن های ایران) در مطلبی که به گروه فرهنگ و ادب خبرگزاری مهر ارسال کرده ، آورده است : نهمین ماه از تقویم هجری قمری ، ماه مبارک رمضان است . این ماه را عرب ها « شهر (ماه) الصیام » یا « شهر الرمضان» ، ترک ها « اوروج » (یا احتمالاً « عروج») و ترکمن ها « اورازا » (احتمالا تغییر یافته کلمه « روزه » است) و یا « رمضان » می نامند.


ترکمن ها به لحاظ کثرت آداب و رسوم در زندگی  روزمره ، دارای فرهنگی بسیار غنی هستند.  این مردم ، به خاطر داشتن پیشینه فرهنگی بسیار قدیمی ، تقریباً برای هر مناسبتی مراسم خاصی دارند.  یکی از این مناسبت ها ، ماه مبارک رمضان است. فرا رسیدن این ماه باعث خوشحالی هر فرد ترکمن می شود و به خاطر همین نیز سنت ها و مراسم ویژه ای نیز برای آن دارند که در این مقاله سعی شده است به ذکر هر کدام از آن ها پرداخته شود.

برای پی بردن به جایگاه والای این ماه در بین ترکمن ها ، به بیتی از شاعر بزرگ و بنیان گذار ادبیات ترکمن یعنی مختومقلی فراغی اشاره می کنیم. این سخنور بزرگ ترکمن در یکی از شعرهای خود در باره  جایگاه والای این ماه مبارک چنین نوشته است :

ییل نگ دؤرت پاصلیندا ، اون ایکی آیدا
رمضان دیرلر آیینگ یاغشی سین

ترجمه :

از بین چهار فصل سال و دوازده ماه
رمضان می آید و آن بهترین ماه است .

سنت های استقبال از رمضان

ترکمن ها حداقل یک هفته قبل از حلول ماه مبارک رمضان ، مقدمات ورود به این ماه پر فیض را فراهم می کنند ؛ زنان بیشتر از روزهای معمول به نظافت خانه و حیاط منزل می پردازند و مردان نیز خواربار و ملزومات مورد نیاز این ماه را خریداری می کنند.

در بسیاری از مناطق ترکمن نشین ، رسم است که زنان و دختران ترکمن آخرین جمعه ی قبل از حلول ماه رمضان ، به شکل دسته جمعی مسجد محل خود را نظافت می نمایند. برخی از خانواده‌ها نیز سجاده هایی از جنس قالیچه و نمد را که به آن « نمازلیق» می گویند ، به مسجد محل خود اهداء می کنند .

رویت هلال ماه ‌رمضان ( آی گؤرمک) نیز در میان ترکمن ها با هیجان خاصی همراه است. ترکمن ها عقیده دارند هرکس زودتر از بقیه هلال ماه را ببیند ، ثواب بیشتری می‌برد و حتی باعث افزایش بینایی می شود. به همین خاطر پیر و جوان سعی می کنند برای دیدن هلال ماه ـ که علامت حلول ماه مبارک است ـ به بالای ارتفاعات و پشت بام ها بروند تا زودتر از دیگران ببینند.

عصر شب های آخر ماه شعبان ، نگاه غالب مردم ترکمن به سمت مغرب آسمان است تا شاید هلال ماه را رؤیت کنند. فردی که هلال ماه را می ‌بیند آیه شریفه ای از سوره بقره را قرائت می ‌کند و با خوشحالی و صدای بلند به دیگران اعلام می کند که ماه را رؤیت کرده است .

رسم بر این است که هر فرد ترکمن ، چه آنها که در همان شب ماه را می بینند و چه آنها که در شب های دیگر آن را رؤیت می کنند ، به محض دیدن ماه ، دست خود را به سمت آن دراز می کنند و به پیشانی می سایند و این کار را سه بار تکرار می کنند و می گویند «گلجک ئیلا خدای یتیرسین !» (یعنی : دیدن این ماه در سال آینده نیز قسمت ما بشود)

یکی دیگر از سنت های حسنه ی ترکمن ها پیش از آغاز این ماه مبارک ، مراسم آشتی‌ کنان است. به این ترتیب که ریش سفیدان هر محله  ـ که به آنها « یاش اولی » می گویند ـ بنا به ابتکار خود ، آن ها را که در آن محله با هم کدورتی دارند ، بدون اطلاع از همدیگر برای صرف چای به خانه ‌اش دعوت می‌کند و آنها را آشتی می دهد.

برپایی نماز تراویح و ختم قرآن :

در طول ماه مبارک رمضان ، مساجد ترکمن ها پر ازدحام است و حال و هوایی دیگر دارد. اگر در شب های ماه مبارک رمضان در مناطق ترکمن نشین باشی و از گلدسته های مساجد صدای اذان برای برپایی نماز عشاء را بشنوی ، پیر و جوان و حتی کودکان را خواهی دید که با عرقچین های سفیدی که بر سر دارند ، به سمت مساجد می روند.

در شب های ماه مبارک رمضان ، جمعیت عظیمی که اکثر آنها را جوانان و نوجوانان و حتی کودکان تشکیل می دهند برای برپایی نماز عشا و نماز «تراویح» که پس از آن به جماعت می خوانند ، به مساجد می آیند. در بیش تر مساجد ، به خاطر کثرت نمازگزاران و کافی نبودن فضای صحن برخی از مساجد، نمازگزاران در حیاط و حتی بیرون از حیاط مساجد نماز را بر جای می آورند.

آغیز آچار ( افطار) :
روزهای ماه مبارک ، شادی و نشاط را مهمان چهره ها می کند. هر روز قبل از اذان افطار ، کودکان هر محله در محل ورودی به مسجد محل خود تجمع می کنند و منتظر اعلام فرا رسیدن وقت افطار می شوند و به محض اینکه موذن مسجد آن را اعلام می کند، به سوی منازل خود رفته و با صدای بلند فرارسیدن زمان افطار را به اطلاع دیگران می رسانند.

در بین ترکمن ها رسم بر این است که هر روز هر کدام از خانه های یک محله ، غذایی درست می کنند و آن را به مسجد محله ی خود می فرستند تا نمازگزاران با آن افطار کنند.

قدر گیجه سی (شب قدر):
هرچند شب قدر دقیقاً مشخص نشده است ولی در بین ترکمن ها از قدیم الایام و با استناد به شواهدی که فقهای ترکمن بیان می کنند ، این مراسم در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان برگزار می ‌شود. ترکمن ها معتقدند که در این شب دو پیامبر الهی یعنی حضرت خضر و حضرت الیاس ظاهر می‌شوند و هرکس با آنها برخورد کند ، خوشبخت می ‌شود.

در این شب هر خانواده سفره مخصوصی پهن کرده و بر آن آجیل ، میوه ، شیرینی و نوعی شیرینی خانگی به نام « بیشمه » و آرد برنج به نام « قاوورداق » و سمبوسه ای گوشتی به نام « بؤرک » می گذارند . در روستاهای ترکمن نشین ، جوانان درگروه های مختلف ، هر کدام مبلغی پول هزینه می کنند و با آن آجیل و میوه و شیرینی می خرند و در خانه ای گرد هم می آیند و ضمن خوردن و آشامیدن ، به دعا و نیایش می پردازند و نماز شب قدر را برپا می دارند.

در این شب ، بین این گروه ها حتی تعریف افسانه و حکایت های قدیمی و پرسیدن چیستان ها از همدیگر نیز مرسوم است. همچنین رسم بر این است که هیچ کدام از افراد گروه نباید تا اذان صبح بخوابند و اگر کسی بخوابد ، دیگر اعضای گروه ، برای مطایبه با وی ، با نخ و سوزن ، او را به نمد یا زیرانداز می دوزند و یا با انگشت ، سیاهی دیگ را بر روی صورت وی می کشند. این مراسم شب نشینی تا اذان صبح ادامه می یابد و اعضای گروه ، پس از خوردن سحری ، برای روز بعد نیت روزه می کنند. 

در این شب همچنین برخی از دختران جوان دسته جمعی در فضای باز ، گرد هم می نشینند و تصنیفی به نام « لاله » را به صورت گروهی و با صدای بلند در دل شب می خوانند. نواختن « قوپوز» (زنبورک) توسط دختران نیز از دیگر مرسومات این شب است . یکی دیگر از رسومات این شب ، آن است که از طرف خانواده داماد برای نوعروس یا دختری که تازه نامزد شده ، هدیه ‌ای برده می ‌شود.

مراسم « یارمضان » و شکل برپایی آن در بین ترکمن های ایران و ترکمنستان


یکی دیگر از مراسم ماه رمضان در میان ترکمن ها ، مراسم « یارمضان » است. این مراسم در بین ترکمن های ایران ، در شب چهاردهم ماه رمضان و در ترکمنستان یک روز پیش از حلول این ماه مبارک برگزار می شود.

دراین قسمت ، نگارنده بر آن است ضمن توضیحی کوتاه در باره وضعیت برپایی مراسم دینی در ترکمنستان کنونی و شرح این مراسم و چگونگی اجرای آن و تنوع در قرائت اشعار مربوط به این مراسم در بین ترکمن ها ـ  به ویژه ترکمنهای ایران و ترکمنهای ترکمنستان ـ و تفاوت های برپایی مراسم « یارمضان » در بین ترکمن های ایران و ترکمن های مقیم ترکمنستان را بیان نماید.

« یارمضان » را از این لحاظ که خاستگاه مردمی دارد و سینه به سینه از نسل های گذشته به نسل امروزین ترکمنها رسیده ، بایستی در ردیف ادبیات شفاهی که با ماه رمضان ارتباط مستقیم دارد ، قرار دهیم.  
ساکنان مناطق ترکمن‌نشین که به اجرای این مراسم سنتی دیرینه واقف هستند ، همه ساله در این شب به انتظار رسیدن این گروه ها می نشینند تا پس از شنیدن اشعاری در وصف رسول اکرم (ص) ، برکات ماه مبارک رمضان و دعا برای اهل خانه ، هدایایی به آنان تقدیم کنند.

ترکمنها بر این عقیده اند که این مراسم باعث افزایش برکت در منزل و اعطای سلامتی اعضای خانواده می‌شود و بنا به اعتقاد ترکمن های ایران ، برپایی آن به این معناست که خانواده ها بر تداوم امساک در مابقی ایام ماه مبارک رمضان همت گمارند .

سرخوان را معمولا اعضای دسته انتخاب می کنند و معمولا فردی انتخاب می شود که چهره موجهی نسبت به بقیه داشته باشد و صدای رسا و زیبایی نیز داشته باشد. در برخی از مناطق ، طلاب حوزه‌های علمیه برای این انتخاب ارجحیت داده می‌شوند
« یارمضان » در حقیقت واگویه های عامیانه ای است که به مناسبت ماه مبارک رمضان از سوی گروه های مذکور به زبان ترکمنی خوانده می شوند. به این ترتیب که جوانان ، نوجوانان و کودکان ترکمن دسته هایی را تشکیل می دهند و به در خانه های ترکمن رفته و مقابل آن تجمع می کنند و سرخوان شروع به خواندن ابیاتی که غالبا درباره  فضیلت ماه مبارک رمضان و دعا و نیایش درباره  اهل آن خانه است ، می کند. 


« الوداع والفراق یا شهر رمضان » (روزهای پایانی ماه مبارک رمضان):
در شبهای آخر ماه مبارک در مساجد ترکمن ها آوای حزن‌ انگیز « الوداع و الفراق یا شهر رمضان » طنین می اندازد و روزه ‌داران ترکمن ، محزون از ایام رو به پایان ماه میهانی خدا ، دست به دعا و نیایش برای قبولی طاعات و عبادات برمی دارند.
علمای ترکمن بر این عقیده اند که بر اساس حدیثی از رسول اکرم (ص) هرکس با آغاز ماه مبارک رمضان خوشحال و با اتمام آن محزون و غمگین شود، بهشت براو واجب می شود و بر اساس این باور است که در شبهای پایانی ماه مبارک رمضان ندای غم ‌انگیز وداع با این ماه عزیز سرداده می ‌شود .

باش پیطره (پرداخت فطریه)

پرداخت فطریه از دیگر مراسم مذهبی است که معمولا در چند روز آخر ماه رمضان و تا قبل از نماز عید انجام می‌شود.
بنا به اعتقاد علمای ترکمن ، پرداخت فطریه با آغاز ماه مبارک رمضان جایز است و وقت واجب برای پرداخت آن ، تا قبل از ادای نماز عید فطر است . پرداخت فطریه ‌اهمیت خاصی در بین ترکمنها دارد . علمای ترکمن برای هرعضوی از خانواده مبلغی را تعیین می کنند و هر خانواده محاسبه نموده و آن مبلغ را به مسکینان و افراد نیازمند می رسانند.

در فقه اهل سنت پرداخت فطریه واجب است و به گفته علما معمولا مقدار معینی از قوت غالب مردم هر منطقه مبنای پرداخت آن است. بر همین اساس در بین ترکمن ها مبنای پرداخت فطریه غالبا گندم است که مبلغ ریالی آن از سوی علما تعیین و اعلام می‌شود. 

رویت هلال ماه شوال و مقدمات برگزاری عید فطر

در روزهای پایانی ماه مبارک رمضان نیز درست همانند روزهای آغازین ، مردم تلاش می کنند زودتر از دیگران هلال ماه شوال را رؤیت نمایند. 

ترکمنها در چند روز آخر ماه مبارک رمضان با انجام خانه تکانی و خرید لباس نو به استقبال عید فطر می ‌روند خرید لباس نو و تهیه انواع شیرینی ‌های خانگی و انجام خرید برای سفره عید از جمله کارهایی است که هر خانواده ترکمن انجام می دهند.

با اعلام رویت هلال ماه شوال ، این موضوع در روستاها از طریق پیک های موتوری و ماشین به دیگر روستاها اطلاع داده می شود و در شهرها نیز از طریق بلندگوی مساجد به اطلاع عموم می رسد و اعضای خانواده‌ ها و عموم مردم در برخورد بایکدیگر، عید را به همدیگر تبریک گفته و آرزوی رسیدن به مهمانی خدا در سال آینده را برای یکدیگر می ‌کنند.

« اورازا بایرامی » ( عید فطر ) :

آخرین مراسم ماه مبارک رمضان در میان ترکمن ها مراسم عید فطر است که به عنوان یکی از اعیاد بزرگ جشن گرفته می شود.

صبح اول وقت ، مردها ، جوانان و نوجوانان ترکمن با پوشیدن بهترین لباس ، سواره و پیاده به سمت عیدگاه می روند تا ضمن گوش سپردن به مواعظ علما و بهره‌مندی از ارشادات دینی ، نماز عید فطر را برجای می ‌آورند . نمازعید فطر را به جای آورند . آنها فطریه را نیز به مستمندان می دهند. پس از پایان یافتن نماز ، همگی به سمت ردیف های جلو هجوم می آورند تا ضمن دست دادن به امام جماعت و دیگر روحانی ها ، عید را به آنها تبریک بگویند .

در این مواقع ، صفی طولانی ایجاد می شود و همگی صبر می کنند تا نوبت به آن ها برسد. ترکمن ها عقیده دارند که دست دادن به روحانی ها در عیدگاه ، باعث قبولی بیشتر طاعات می شود . پس از آن ، همگی به خانه های خود باز می گردند و آماده می شوند تا دید و بازدید عید را انجام داده و به خانه های همسایگان و آشنایان بروند. آن روز هر خانه سفره ای رنگین پهن می کند و آن را تا آخر شب جمع نمی کند، دراین روز بزرگترها به بچه ها عیدی می دهند .