RSS  

	اوقات فراغت در بین ترکمن های ایران

قوچوق (قوچک یا شاخ قوچ)

در میان ترکمنها نقشهای بسیار زیبا و فراوانی وجود دارد.این نقشها نسل به نسل از گذشتگانمان به ارث رسیده است.نقشهاییکه پس از گذشت قرنها ذهن هر بیننده را به تحسین وامیدارد. با نگاه به این نقوش بسیار زیبا، به اوج هنر،سلیقه،دقت و حوصله زنان و دختران ترکمن در به تصویر کشیدن و ایجاد چنین نقشهای زیبا با استفاده از حد اقل ترکیب رنگی پی برد.

در بوجود آمدن و خلق این نقشها ،مهر و محبت،زیبایی و ظرافت،احساسات،قدرت،آرزوهای پاک مادرانه،نغمه ها، عواطف،عشق و وفاداری زنان و دختران ترکمن تاثیر گذار بوده است.

این نقوش را می توان در اسباب و وسایل خانه،جهیزیه و وسایل عروس،پلاسها،گلیمها،جورابها،دستکشها،فرشها،لباسها،اجاق و تنورو در میان زیور آلات نقره وطلا پیدا کرد. در کاوشهای باستانشناسی و سایل و ظروفی پیدا شده است که از این نقشها در آن دیده می شود.

در کاوشهای باستانشناسی که در منطقه مرو و کوپه داغ که در اطراف عشق آباد قرار دارد ظروف و کوزه هایی یافت شده که در متن و لبه های آنان نقش (قوچوق) نقش بسته است،این یافته ها نشان دهنده قدمت استفاده از این نقش می باشد.
با الگو برداری از نقش قوچوق دهها نوع قوچوق دیگر شکل گرفته است.از آن جمله میتوان به (قوچ کله،قارشیلیقلی کله،قوچ بینوز،قول چورلی قوچوق،کورته قوچوق،قارا قوچوق،یاشیل قوچوق،گوگ قوچوق،سکیز قوچوق،پنجه قوچوق،هندی قوچوق،کیک قوچوق،قاناتلی قوچوق،داراق قوچوق،تاریم قوچوق) نام برد.

به عنوان مثال نقش قوچ کله از الم پلاس شروع می شود و تا سمت دیگر پلاس که الم طرف دیگر قرار دارد در میان نقشی که بستانی نام دارد در سر تا سر پلاس اطراف نقش بستانی را احاطه کرده و آن را تزئین می کند.در اندازه 4 متری پلاس بافته شده تعداد 768 عدد نقش قوچ کله وجود دارد و در میان نقش یا زمینه قرمز(لاکی)آن نیز 280 عدد نقش قوچ کله کوچک وجود دارد.اگر بافت پلاس ظریفتر باشد تعداد نقشها بیشتر خواهد شد.با نگاه دقیقتر به این پلاس گله قوچها را که در یک جا جمع شده را به خاطر خواهیم آورد.
در الم (ساری قوللی الم) قالی تعداد 4 عدد ساری گل راتعداد 2 عدد نقش قوچ کله به هم متصل می کند .
در لباس مردان و زنان ترکمن همچون (چاک من،دون،بگ رس،چاوت،کورته،چیرپی) در زمانیکه حاشیه این لباسها سوزندوزی می شود نقطه اتصال قسمت لبه های عمودی و افقی لباس در گوشه با نقش قوچ کله نقش تزئین می شود.

(یکی دیگر از دلایلی که در سوزن دوزی یا لبه دوزی ها در لباسهای قدیمی ایجاد استحکام و جلو گیری از پارگی سریع لباسها بوده چونکه در قدیم تهیه لباس و پارچه مشکل و کمیاب بوده است).
زنان هنرمند و تیز هوش ترکمن از کلمه قوچوق همانند لباسهایشان در میان سخنانشان و نغمه و لالاییهایشان نیز به شکل زیبا و با معنایی استفاده می کردند (پسرانی مثل قوچ، قوی داشته باشی) آرزو.( ماشالله پسری مثل قوچ قوی شدی) مثال (کله دو قوچ توی یک دیگ نمی جوشد).(یوالارین قوتوزی جومجومانینگ سچگی --- منینگ کورپه دوغونیم ئیگیتلرینگ قوچوغی) لالایی.
در گذشته زنان ترکمن اطراف تنور پخت نان خود را با نقش قوچوق نقاشی می کردند.

.(قادیمیت دن نوسخولی تامدیرلار بار قوچوقلی ----- بوغدوی نانلار گون یالی دویه یونگدن ساچاقلی) یکی دیگر از وسایلی که نقش قوچوق در آن زیاد دیده میشود حاشیه سفرهاییکه از پشم شتر بافته شده میباشد که نقش قوچوق را با ابریشم روی آن سوزندوزی می کنند.
زنان و دختران ترکمن با نسخه قرار دادن دستبافته های گذشتگان خود توانسته اند بر زیبایی این نقوش بیش از پیش بیافزایند.
کلاه ها (عرقچین)دختران و پسران با نقشهای زیبا و زیادی با حوصله وظرافت سوزن دوزی می شود.مثلا (گل تاخیا) برای خانمها و (آق قایاما) برای آقایان می باشد.از میان نقشهای (آق قایاما)می توان به( داغدان قوچوق )و(تاریم قوچوق) اشاره کرد. داغدان درختی برای ترمنها می باشد که از چوب آن قطعاتی کوچک به شکل شاخ قوچ درست می کنند (داغدان قوچوق) که از این نقش در حاشیه ی تاخیا سوزن دوزی می شود.
(تاریم قوچوق) نیز بر گرفته از آخرین ردیف بالایی( تاریم آلاچیق ) ترکمن می باشد که این نمونه ساده از شکل قوچوق می باشد (بون برگردان) از نقش تاریم قوچوق بر روی تمامی حاشیه سفره هاییکه از پشم شتر بافته شده است و سفره های ابریشمی با نخهای ابریشمی استفاده و سوزن دوزی می شود.
قوچ ، قوچوق اصطلاحاتی هستند که همواره در بین سخنان روز مره ترکمنها مورد استفاده قرار می گیرد. مثلا در منطقه ای که من در آنجا زندگی می کنم روستایی به اسم قوچ وجود دارد،زیارتگاهی به اسم قوچ آتا ،دره ای به اسم قوچ گادیگی،یا قوچ یولی نیز از انجمله می باشد.
استفاده از کلمه قوچ با این شکل و نامگذاری محلها ویا توصیف قدرت با اسم قوچ خود نشان دهنده دیدگاه و واحترام ترکمنها به این حیوان می باشد.(داغا شکارا چیقسا کیک گتیر قوچوغیم ---- بوروم-بوروم شاخلاری بیک گتیر قوچوغیم ) خانمها با خواندن این اشعار نوزادان خود را داخل گهواره می خواباندند.
در بعضی از خانه های ترکمن میتوان شاخ قوچ را میتوان دید که در قسمت بالای ساختمان قرار می دهند (قوچ بینوز) کله ی قوچ شاخدار را به نیت پیشگیری از نظر و تلسم از قیم الایام در بین مرسوم بوده که از باورهای بسیار قدیمی ترکمنها می باشد.
http://turkmensahramedia.com/

28 خرداد 1386
گورگن

تورکمن صحرادا تأزه چیقان کتاب لر

1ـ دیوان مختومقلی

دکتر اراز محمد سارلی ینگ تلاشی بیلن مخنومقلی پراغی ینگ دیوانی کیششیک فورمات دا، تأزه لیگدا 2000 نوسغادا، 675 صحیفه دا چاپ دن چیقپ دیر. دیوان ینگ گیریش یندا مختومقلی پراغی حاقدا غیسغه جا ماغلومات بریلیب دیر. بو کتاب ینگ تأزه لیگی فورماتی دیمک بولار.
کتاب ینگ بهاسی: 3000 تومن

2ـ پرنیان هفت رنگ

بو کتاب ینگ یازیجی سی و دیلماجی گنید دردی اعظمی راد. یازیجی بو کتابدا، مختومقلی پراغی نینگ غوشغی لردان بیر نأچه سنی سایلاب، شاهیرینگ پیکر لرنی، دویغی لرنی ... آچیقلاب بیرجک بولیار. همدا سایلانان غوشغی لری پارس دیلینا گچریب اوقوجی لارنا هودرلاب دیر.
کتاب 2000 نوسغادا، بها سی 2000 تومن، مختومقلی فراغی انتشارت نینگ طاراپیندن چاپ بولیپ چیقیپ دیر.

3 ـ دیوان حاج بگمراد آذری (استان خراسان شمالی ـ شهرستان بجنورد)

دیوان ینگ گیریش یندا حاج بگمراد حاقدا شیله یازیلیب دیر"آتاسی خواجه مراد صوفی حضرت مراد بردی آخوندینگ مرید لریندن دور، بو حقیر جرگلانینگ ایلاری یوزینده یایلاق دیان اوبه ده طاویق ییلی دنیا گلیب دور"
بو کتاب 2000 نوسغا دا مختومقلی فراغی آدینداکی انتشارات نگ طاراپیندان چاپ بولیب دیر. کتاب 78 صحیفه، بهاسی 1000 تومن.

4 ـ کوین یورگلر

احمد سارلی دأده سی بیلن اوز خاطره لرتی غیسغه جا حکایه ادیب "کوین یورگلر" آدی بیلن نشر ادیب دیر. بو حاطره لر47 صحیفه دا، 2000 نوسغا دا چاپ ادیلیپ دیر. بهاسی بولسا 600 تومن

در آداب و سنن گذشته ترکمن ها آتش مقام ويژه اي را احراز ميکند. بعصي از اين مراسم جنبه احترام عمومي نسبت به آتش را نمايان ميسازد. جنبه عمده اين احترام با خاصيت نگهدارنده و سحرانگيز آتش مرتبط است. که اين نيز بنوبه خود از درک آتش به عنوان يکي از نيروهاي قهار طبيعت که داراي نيروي سحرآميز مقتدري مي باشد منشأ گرفته است. اکثريت اين تصورات با اصطلاح " ايريم "(نشانه،علامت،فال) مشخص شده اند، برخي ديگر از جمله مراسم پاکيزگي هرساله بوسيله آتش که پائين تر بطور مختصر در مورد آن ها صحبت خواهيم کرد با اصطلاح " دأپ دسٌور" مشخص مي شوند.

جنبه عمومي احترام به قوه طبيعي آتش پيش از همه در ممنوعيت اعمالي بروز کرد که در آن ها برخورد با آتش توهين آميز تلقي مي شد. براي مثال تف کردن به آتش حرام است و اين در مورد خرمن آتش افروخته، اجاق خانگي و تنور صدق ميکند. کسي که مرتکب چنين عملي شود، بنا بر اعتقاد، بدبختي به او روي خواهد آورد. در فولکلور ترکمني اصطلاحي که براي نسل هاي قديمي تر کاملا آشناست يعني "اوُت اورز" (آتش نوراني) و در صرب المثل عـــامـيـانـه " اوُت آستيندا بلا قالماز" (زير آتش بلا نميماند) بروشني اين تصورات را نشان ميدهد.

در ميان طوايف گوناگون آداب و رسوم مختلفي نسبت به آتش وجود داشته است. مثلا در نزد گوکلان هاي قارري قالا اين نظر وجود داشته است که اگر شراره اي از آتش بطور اتفاقي بروي لباس کسي مي افتاد و آن را ميسوزاند ميگفتند که جاي پريشاني نيست. و يا در بين ترکمن هاي يمرلي چنين اعتقادي وجود داشته است که اگر کسي ظرف را با آب در آتش بيندازد، لازم است که در آنجا کمي آرد ريخته شود. (سمبل خون بها دادن)

در گذشته نه چندان دور در نزد ترکمن هاي يموت غربي جائي که دامپروري وجود داشت، آتش نقش بزرگي را ايفا مي کرد. بدين گونه که اُبه بهنگام کوچ ييلاق يا قشلاق به منظور تمييز کردن، خرمن بزرگي از آتش برمي افروختند و مردم با جل وپلاس خود در حالي که حيوانات را مي راندند، از ميان آتش مي گذشتند. پس از پايان مراسم معمولا خرمن هاي آتش را به يکديگر متصل مي ساختند تا مفري براي ارواح شرير و پليد باقي نماند تا آنها نتوانند ايشان را تا محل جديد دنبال کنند.

مثال ديگر حاکي از آن است که هر چهارشنبه، آتشي را برمي افروختند و در آن براي خلاصي از شر اجنه و ارواح شاخ و نمک و چيزهاي ديگر مي انداختند.

طبق اسناد جمع اوري شده نژادشناسي، پرش از روي آتش در بين همه قبايل ترکمن از دير باز رايج بوده است. اجراي اين مراسم در ماه هاي "مه رد" و "صافار" وآخرين چهارشنبه سال کهنه اجرا مي شده است. پرش از روي آتش در بين طوايف مختلف اصطلاحات متفاوتي داشته است. تکه ها آن را شامان اُوت، يموت هاي تاختيني، ساريق ها، ساري لي و قارا داشلي آن را شامار اُِوت، گوکلان ها و يمرلي ها آن را شامباز اُوت مي ناميدند.

مراسم پرش از روي آتش طبق راويان اخبار به معناي پاکيزگي از همه آلودگي هائي که در طول سال در انسان جمع شده ، بوده است. در قرن نوزدهم در مراسم پرش آتش همه اهالي ابه به جز سالمندان و شخصيت هاي روحاني قبيله شرکت مي کردند. در مراسم ابتدا مردان، سپس زنان و بالاخره نوجوانان از روي آتش مي پريدند. در حالي که در اطراف خرمن آتش مي چرخيدند، رو به آتش چنين مي خواندند:



شامان اُوت،

بولديم شات.

پارلاپ اوستينگدن گچديم،

زارلاپ گؤنامي دؤکديم.

حاير قيلسن ايشيمي،

غوراپ ساقلا داشيمي.



پرش بر روي آتش در سمت هايي از جنوب به شمال و از شرق به غرب انجام مي گرفت. خوش گلدي بختيارف در يادداشتي با عنوان " بقاياي نسل آتش در نزد ترکمن ها" توصيف زيبائي از مراسم پرش بر روي آتش در اسنقلي در بهار 1922 بدست مي دهد. طبق نوشته وي وقتي خورشيد غروب مي کرد خرمن هاي آتش پديدار مي شدند و زنان در حالي که کودکان را در آغوش خويش داشتند با فرياد شادي از روي آتش مي پريدند.

در گذشته مراسم شکستن ظروف فديمي به هنگام پرش از روي آتش و انداختن آن در آتش وجود داشته است.

آعتقادات و مراسم مربوط به آتش در ميان ترکمن ها به دوران پيش از اسلام باز مي گردد، هر چند برخي از سنت هاي مربوط به رنگ و روي اسلامي به خود گرفته است، معذلک يکي از درخشان ترين بازمانده هاي دوران گذشته است.



از کتاب: " تحقيقاتي در مورد نژاد شناسي ترکمن ها" (آکادمي علوم ترکمنستان ـ انستيتوي تاريخ، باستان شناسي ونژادشناسي)

کلوب مشاهیر ترکمن

زيباييهای صنايع دستی گلستان در يك نگاه

اقوام مختلف استان گلستان كه هر يك فرهنگ، آداب و رسوم و صنايع دستي خاص خود را دارند، ابداع‌كننده و ادامه‌دهنده حيات بسياري ازصنايع دستي منطقه و كشور هستند.

در اين زمينه بافت قالي، قاليچه و پشتي تركمن، ابريشم‌بافي، نواربافي، ساخت دوتار تركمن، پلاس بافي، جاجيمچه، زيورآلات، سوزن‌دوزي تركمن و بلوچ، نمدمالي، قلمزني و قلاب‌بافي بخش كوچكي از اين زيباييهاي دست ساز است.

در استان گلستان هم‌اكنون دو گونه رشته‌هاي صنايع دستي كه به آن بومي و غيربومي گفته مي‌شود رواج دارد، هر چند برخي از آنها منسوخ شده و در حال فراموشي است.

از اين ميان "قالي و قاليچه تركمن، نمدمالي علي‌آباد، رودوزي‌هاي كتول، زيورآلات تركمن، سوزن‌دوزي شاهكوه، شيشه‌گري، مسگري، نمدمالي تركمن، سرپرده، پشتي و پلاس تركمن، ابريشم‌بافي راميان و مينودشت، ساخت ساز دوتار، سوزن‌دوزي تركمن، سفالگري، ابريشم‌بافي تركمن، نواربافي تركمن، خورجين‌بافي، جوال، جاجيم، لباس محلي، زين‌سازي ، پوستين دوزي، چوغا (پوشاك سنتي) بيليش‌دوزي و چيغ‌بافي" از صنايع دستي بومي اين منطقه است.

"حصيربافي، ورني‌بافي، مينياتور، مليله‌دوزي، مفرش، چنته‌بافي، گليم‌بافي، گليمچه، سكمه‌دوزي (چشمه دوزي)، قالي گل برجسته، رنگرزي، معرق، نازك كاري، منبت، خراطي، تكه‌دوزي، قلاب بافي، ابريشم دوزي ( خامه دوزي)، قيطان دوزي، سوزن‌دوزي بلوچ، منجق‌دوزي، ده‌يك‌دوزي"، از صنايع دستي غير بومي اين استان محسوب مي‌شود.

در اين زمينه هنرهايي چون "گلابتون دوزي، آجيده‌دوزي، بردري دوزي، سرمه- دوزي، مرواريددوزي، رفوگري فرش، قلمزني، گبه‌بافي، نقشه‌كشي قالي و گليم، كاشي، مجسمه‌سازي، افزار فلزي، تذهيب، توربافي، حكاكي نقاشي، منبت معرق، زرگري، تراش سنگهاي قيمتي و نيمه‌قيمتي و صحافي سنتي نيز بايد به اين مجموعه افزوده شود.

درابريشم‌بافي پارچه‌هاي ابريشمي الوان به صورت طاقه‌اي به طول ‪ ۲/۵متر و عرض ‪ ۳۰تا ‪ ۴۰سانتيمتر با ابزاري چون ماكو، ماسوره، شانه تهيه مي‌شود.

مواد اوليه اين هنر صنعت الياف ابريشمي الوان، نخهاي طلايي و نقره‌اي است كه با ابزاري به نام "دار، نورد، شانه، قرقره، ماكو و ماسوره" انجام و براي استفاده درلباس، روسري، شال گردن، چادرشب، حوله و سفره كاربرد دارد.

اين هنر بيشتر در مناطق شرق استان گلستان همچون راميان، مينودشت، كلاله و نيز منطقه شاهكوه رواج دارد.

"نواربافي كتول" خاص منطقه كتول در حوزه شهرستان علي‌آبادكتول است و براي تزئين حاشيه لباسهاي سنتي و مصارف تزئيني ديگر با استفاده از نخ گلابتون توسط كارگاه مخصوص و سيم گلابتون بافته مي‌شود.

نخ گلابتون طلايي يا نقره‌اي، كامواي سياه و سفيد مواد اوليه آن بوده و با استفاده ازكارگاه نواربافي، ني‌تراش خورده‌كوچك و سيم گلابتون توليد مي‌شود.

"دوتار تركمن" ساز مخصوص تركمنها بوده و داراي دو سيم و ‪ ۱۱پرده است كه با چوب، استخوان و سيم توسط مغار و سوهان و چكش ساخته مي‌شود.

چوب توت و گردو، چسب، سيم، استخوان يا شاخ بز از مواد اوليه ساخت آن بوده و با ابزاري همچون اره، سوهان، سمباده، مغارهاي قاشقي و چكش ساخته مي‌شود.

اين ابزار بيشتر در مناطق تركمن‌نشين ازجمله شهرستانهاي گنبدكاووس، كلاله، بندرتركمن و آق قلا توليد مي‌شود.

"پلاس" نوعي گليم بدون پرز با نخ پشمي است و نقوش آن ساده و هندسي بوده و با رنگهاي مختلف به صورت تخت و برجسته توسط دار و شانه و قيچي براي استفاده به عنوان زيرانداز و كيف بافته مي‌شود.

در بافت پلاس، پشم مهمترين ماده اوليه بوده و توسط هنرمندان بافنده با استفاده از دار، شانه و قيچي براي مصارفي چون زيرانداز، كيف و پشتي (قارچين) در شهرستانهاي گنبد، كلاله، آق قلا و بندرتركمن بافته مي‌شود.

و اما بايد گفت قالي و قاليچه تركمن كه مهمترين و معروفترين هنر صنعت اين منطقه بشمار مي‌رود، دست‌بافي پرزدار است كه از طريق درگيري تار و پود و پرز با نقوش هندسي روي دار افقي بافته مي‌شود.

مواد اوليه فرشهاي زيباي تركمن پشم، كرك، نخ پنبه‌اي و نخ ابريشم بوده كه هنرمندان آن را با كمك ابزاري همچون دار (قورمه)، قلاب (كسر)، قيچي (سني) و شانه (داراق) به فرشي زيبا تبديل كرده كه هنوز در خانه بسياري از ايرانيان با افتخار "زيبا و دست بافت بودن" استفاده مي‌شود.

اين هنر علاوه بر زيرانداز بودن به عنوان قارچين (پشتي) و سرپرده نيز كاربرد داشته و توليد آن مربوط به مناطق تركمن‌نشين گلستان مي‌شود.

جاجيمچه يا "جاجم" نيز دستبافتي ضخيم و بدون پرز از جنس پشم و پنبه و داراي چله كشي بلند است كه به صورت راه‌راه و رنگين براي مصارفي چون زيرانداز و پادري بافته مي‌شود.

ابزار مورد نياز براي بافت جاجيمچه شامل چرخ، شانه، ماسوره، گورد و ماكو بوده و بيشتر در روستاي زيارت شهرستان گرگان توليد مي‌شود.

در اين ميان برخي از صنايع دستي منطقه نيز به مرور زمان به فراموشي سپرده شده كه از آن جمله سفالگري است.

گفته مي‌شود دوره تاريخي سفال جرجان در دوره صفوي پايان يافته است.

سفال به مواد يا قطعات و توليداتي گفته مي‌شود كه از خاك رس وبا استفاده از ابزارهاي سفالگري و چرخ آماده و در كوره پخته مي‌شود و مواد اوليه آن تنها خاك رس و آب است.

شيشه‌گري نيز كه متعلق به قرون سوم تا ششم هجري است، شامل محصولاتي بوده كه از طريق شكل دادن سيليس و ديگر مواد معدني در كوره و باروش دميدن توسط لوله مخصوص و ابزار ديگر براي ساخت انواع ظروف كاربردي و تزئيني استفاده مي‌شد.

مواد اوليه آن "سيليس، خورده شيشه، اسيد بوريك، عناصر ذوب‌كننده ، تثبيت‌كننده و سفيدكننده " بوده و با ابزاري همچون "بوري، ميزكار، قاشق چوبي، دستگاه آب، انبر، پنس، واگيره و قالب" ساخته مي‌شد.

مناطق توليد اين هنر جرجان قديم بوده است.

"مسگري" از ديگر هنرهاي منسوخ گرگان است كه براساس اعلام سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي گلستان فقط يك كارگاه از آن باقي مانده است.

ظروف مسي در گذشته در امور روزمره استفاده مي‌شد و امروزه نيز در برخي مراسم در ماههاي محرم يا رمضان مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

شايد يكي از دلايل منسوخ شدن اين صنعت، جايگزين شدن فلزات سبكي چون روي و آلومينيوم به جاي آن باشد.

معاون صنايع دستي سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي گلستان مي‌گويد: به منظور حمايت از صنايع دستي قرار است طي چند روز آينده نمايشگاه سراسري صنايع دستي با حضور برخي مسوولان كشوري و استاني در سايت نمايشگاهي باباطاهر واقع در جاده نهارخوران گرگان افتتاح شود.

انوشيروان گرايلي افزود: براي حضور در نمايشگاه سراسري صنايع دستي استان گلستان از هنرمندان كليه استانها دعوت شده است.

به گفته وي اين نمايشگاه داراي ‪ ۱۲۰غرفه است و به هر استان حداقل سه غرفه اختصاص مي‌يابد و غرفه‌هاي پژوهش، توليد و كاربرد جديد صنايع دستي نيز در نظر گرفته شده است.

از منظر ديگر براي احيا و ادامه برخي از صنايع دستي منطقه در سالهاي اخير توسط سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي گلستان اقداماتي ازجمله با برگزاري دوره‌هاي آموزشي انجام شده است.

گرايلي در اين ارتباط از ايجاد اشتغال براي بيش از دو هزار نفر در اين بخش از ابتداي سال جاري در استان گلستان خبر داد.

به گفته وي، اين اشتغال در رشته‌هاي معرق كاري، سوزن دوزي، گليم‌بافي، ابريشم‌بافي، طلاسازي و ديگر زمينه‌هاي صنايع دستي ايجاد شده‌است.

در حال حاضر ‪ ۱۱۰هزار هنرمند و صنعتگر در استان يك ميليون و ‪ ۶۵۰هزار نفري گلستان در زمينه صنايع دستي مشغول فعاليت هستند.

براي بيان و ارايه برخي از زيباييهاي صنايع دستي گلستان و استانهاي ديگر نمايشگاهي در گرگان از بيست و هفتم دي ماه برپا مي‌شود.

23 دی 1385

منبع ایرنا

                                                           معنای واژه یورت

آنچه که ایرانی آن را آلاچیق می نامند و ترکمنها و ترکها آن را اوی  می نامند در بیشتر زبان های دنیا با نام یورت شناخته شده است

Yurt که واژه ای انگلیسی است گویا از واژه 'Yurta' که روسی است گرفته شده است به معنای خیمه کروی اقوام آسیای مرکزی می باشد و همین کلمات با اندک تغییری نیز در زبانهای آلمانی و فرانسوی نیز استفاده می شود که عبارتند از 'Yourte','Jurte' 

اما واژه یورت که در زبانهای گروه زبانی ترکی استفاده می شود نیز این معنا را می دهد در جواب باید گفت که این گونه نمی باشد چرا که معنای یورت آنچه که روسها و دیگر زبانها می پندارند نمی باشد بلکه واژه یورت به معنای سرزمین و منطقه و یا ناحیه گفته می شود و اقوام ترک زبان آن را در مورد خانه هایشان به کار نمی برند بلکه برای منطقه و ناحیه ای اطلاق می کنند و ترک زبانان و ترکمن ها مسکنشان را   oy  ،ey , uy  می نامند و مغولها 'Ger'  می نامند.

ترکمنان در گذشته به علت این که دائماً در کوچ بودند از خانه های استفاده می کردند که قابل حمل بودند و آن را "اوی" می نامیدند این چادر از اسکلتی چوبی به شکل دایره ای با پوششی از نمد بوده است و این چادر ها خود بر دوقسمند:

الف-قره اوی: قره اوی به چادری گفته می شود که به خاطر استفاده زیاد رنگ انها سیاه و قهوه ای می شده است و در بیشتر اوقات محل زندگی خانواده ترکمن بوده است

ب:آق اوی:چادر سفیدی است که جز برای عروس و داماد و یا مهمانان دارای احترام زیاد بر پا نمی شود .این چادرها با نمد بسیار تمیزی پوشانده می شود

کار ساختن آلاچیق و بر پا کردن اسکلت آن به وسیله مردان صورت می گیرد و نزئینات داخلی نیز توسط زنها صورت می گیرد و در حین بر پا کردن آلاچیق مراسم مخصوصی نیز وجود دارد

مردان ترکمن وقتى به سن ۶۳ سالگى مى‌رسند، به پاس بزرگداشت ۶۳ سال زندگى پيامبر اسلام، ‌ جشنى مى‌گيرند که آن را جشن «آق قوئين» (گوسفند سفيد) مى‌نامند. چگونگى اين جشن را منزلت و تمول شخصى معلوم مى‌سازد.

در انجام اين جشن معمولاً آبگوشتى مى‌پزند و عده‌اى را به صرف آن دعوت مى‌کنند. در صورتى که صاحب جشن توانائى مالى داشته باشد به کلى دو بز يا گوسفند سفيد را ذبح کرده ميان مردم تقسيم مى‌کند يا جشن مفصل‌ترى ترتيب مى‌دهد. بعضى اشخاص ثروتمند در اين جشن، ‌ مراسم اسب‌دوانى و کشتى‌گيرى نيز ترتيب مى‌دهند و براى آن جوايزى مانند يک قواره پارچه، پيراهن و گاهى هم نمد، ‌ بره و گوسفند در نظر مى‌گيرند.

ياش اولي " روزه داران تركمن را آشتي مي دهد.

تركمن ها در ماه رمضان به وساطت ريش سفيدخانواده با كساني كه از آنها كدورت دارند آشتي مي كنند. زيرا معتقدند افرادي كه با يكديگر قهر باشند روزه هايشان كامل نيست .مردم شناسي، نسيم خليلي : تركمن ها ماه مبارك رمضان و شب هاي اين ماه را فرصتي براي انجام كارهاي خير مي دانند.
يكي از رسوم ديرينه مردم تركمن كه معمولا در ماه رمضان برگزار مي شود آييني ست كه در فرهنگ بومي و به اصطلاح محلي ، آشتي كنان با وساطت " ياش اولي " يعني ريش سفيد خانواده ، خوانده مي شود.
تركمن ها ماه رمضان را فرصتي مي دانند براي زدودن كينه ها و آشتي ميان افراد ، رمز اين كار در اين موضوع نهفته است كه بر اساس عقايد مذهبي و اعتقادي مردم تركمن ، اگر كسي نسبت به ديگري كدورتي در دل داشته باشد ، روزه اش به طور كامل مورد قبول درگاه خداوند قرار نمي گيرد. در نتيجه يكي از بزرگان تركمن كه ريش سفيد خانواده است و " ياش اولي " لقب دارد ، بر اساس سنتي كهن ، ابتكار عمل را به دست گرفته و در يكي از شب هاي ماه رمضان ، برنامه اي براي آشتي كنان اين دو نفر تدارك مي بيند.
به اين ترتيب كه در خانه اش سماور را روشن كرده و چايي دم مي كند و آن دو نفر را ، بدون اطلاع از يكديگر دعوت مي كند و مراسم آشتي كنان را به شكلي نمادين و سنتي ، برگزار مي كند. آن دو نفر با شنيدن صداي غل غل سماور و ديدن و استكان هاي چاي تازه دم ، به احترام " ياش اولي " با هم دست دوستي مي دهند .

دکتروفا

مروري برکلتوروفرهنگ ترکمن ها

ترکمن های ایران در منطقه ترکمن صحرا واقع در مرز شمالی ایران و جمهوری ترکمنستان و همچنین در قسمت شمال شرقی خراسان زندگی می کنند. اغلب ترکمنهای ایران را طوایف یموت، گوکلان، سالیر و همچنین ساریق و تکه تشکیل می دهند.

مردم ترکمن اگر چه اصالت خود را حفظ کرده اند، سنتهای فراوانی را چه در جنگهای قبیله یی، چه در جنگ با همسایگان و چه تحت تأثیر فرهنگ های مسلط همسایگان از دست داده اند، به طوری که پیگیری تاریخ آنان کار آسانی نیست.

این قوم بیش از هر کالایی به فرش های خود علاقمند بوده و آنها را به شکل ها و اندازه های گوناگون می بافته اند تا نیازهای متنوع زندگی کوچ نشینی و نیمه کوچ نشینی را برآورد، نمادهای آن نوع زندگی را یادآوری کند و مایه ی شادی زندگی کوچ نشینی باشد.

بنیاد اقتصادی زندگی اغلب ترکمن ها، مثل همه ی عشایر، دامداری است. با وجود این، اوضاع جغرافیایی و سیاسی گاه امکانات بهتری مثل کشاورزی را فراهم می آورد.

زنان عشایر و از جمله ترکمن ها در انواع بافته ها چنان کاردان و مسلط بودند که با ساده ترین ابزارها مجموعه ی متنوع و شگفت انگیزی را ایجاد می کردند که گاه، به ویژه هنگام عروسی، بر روی شتر و اسب به نمایش گذاشته می شد. در عین حال، همین فرش ها، هر اندازه با دقت و زیبا بافته شده بود، زیر دست و پا و در زندگی گذرا و ناپایدار و در عین حال پر غرور و حادثه ی ترکمن ها از بین می رفت. به همین دلیل، تنها نمونه هایی باقی مانده است که یا پیشامد یا دست بیگانه یی که با اعجاب و تحسین به سوی آنها رفته، انواع قابل توجهی را از گزند روزگار نگه داشته است. کهنه ترین این نمونه ها از قرن دوازدهم هجری (هیجدهم میلادی) عقب تر نمی رود، و به همین دلیل، تاریخ قالی ترکمن اساساً روشن نیست.

از میان قبایل مختلفی که قالیبافی در آنها رواج داشته است (در قرون گذشته) فقط نام سه قبیله کهنه به جای مانده که از قالیبافی آن سختن رفته است: سالور، چدر (جولدر، دولدر) و ایمدلی (ایمور، المور).

كهنه ترين و عمده ترين قالیهای ترکمن از قرن نوزدهم میلادی، باقی مانده است. در عین حال که بافت قالی در بین برخی از قبایل ترکمن تأیید نشده است، چندین قبیله که قدیمتر، بزرگتر و نیرومند تر از همه هستند قالی می بافته اند.

ایلهای بزرگی چون سالور، تکه (که منشعب از ایل سالور است) ساریک، یموت و ارساری و چدر از قدیمترین ایلاتی بوده اند که قالیبافی در آنها رواج داشته است و هر کدام از آنها نقوش مربوط به قبیله خود (توتم) داشته اند.

تاریخ قالی ترکمن انعکاسی از تاریخ این قوم است. همچنان که در مورد تاریخ هیچ قبیله یی نمی توان با اطمینان سخن گفت، بیان تاریخ قالی ترکمن نیز خالی از اشکال نیست الگوی کلی قالی ترکمن نشان از تحولات شدید ندارد، زیرا به صورت نقش های تکراری باقی مانده است. این نقش ها در ایران بیش از ششصد سال سابقه دارند و در بسیاری از مینیاتورهای قرن هفتم هجری به بعد منعکس شده اند. از آنجا که کهن ترین قالی به دست آمده ی جهان نیز دارای نقش های تکراری است، باید پذیرفت که نقش های ترکمنی در یک مرحله ی ابتدایی باقی مانده اند.

 

- ساختار

تار و پود قالیهای ترکمنی در بعضی از موارد از پشم است و آنها از پشم گوسفندان خود برای بافتن چنین فرشهایی استفاده می کنند. قالی ترکمن را زنان بر روی دار افقی و در درون چادر می افند، در نتیجه بافت قطعات کوچکتر، رواج دارد. علاوه بر قالی، انواع دیگری از بافته های فرش و گلیم گونه نیز که عمدتاً کاربرد ویژه ای دارند در مناطق ترکمن نشین تولید می گردد که از آن جمله می توان به خورجین، آلمالیق و اجاق باشی اشاره کرد.

امروزه ترکمنها، بیشتر به بافت پشتی قارچین مشغولند و تقریباً انواع دیگر بافته ها را به فراموشی سپرده اند و اغلب به بافت یک نوع قالیچه مشغولند. گاهی برخی بافنده ها از سر تفنن کیفهایی هم برای خانمها می بافند. امروزه پلاس یا گلیم خیلی کم بافته شده و اجاق باشی یا آلمالیق دیگر بافته نمی شود.

بهترین بافته های قالی ترکمن مربوط به "ایل تکه" است. تعداد بافته های ایل تکه کمتر از بافته های دو طایفه یموت است، آتابای در کیفیت بافندگی سپس از تکه قرار دارد و بیشترین حجم قالی را تولید می کند. جعفربای سپس از آتابای قرار دارد و تولید آنهم کمتر است.

نوع گره قالیهای ترکمنی هم ترکی و هم فارسی است. ایل تکه بیشتر از گره ترکی استفاده می کند ولی در سایر مناطق گره فارسی هم استفاده میشود.

شیرازه متصل در قالیهای ترکمنی به کار می رود و گلیم بافی فرشهای آنها از نوع فارسی است. بیشتر قالیهای ترکمن از نوع درشت باف هستند ولی در ایل تکه که بیشتر از ابریشم استفاده می کنند، ریز بافی تا حد رجشمار 40 و 50 دیده می شود. مهمترین ویژگی فنی بافت قالی آنها تک بوده بودن قالی آنها است (تک پود نازک) که به همراه قالیچه های بلوچ از بارزترین نمونه های این شیوه در این زمان هستند.

به طور کلی می توان گفت فرش های ترکمن تخت باف هستند.

- طرحهای رایج

نقشه های ترکمنی اصیل همه تکراری هستند، یعنی از تکرار یک یا چند نقشمایه شکلمی گیرند. "جان تامپسن" ویژگی نقوش قالی ترکمن را اینگونه توصیف می کند:

ویژگی بافت ترکمن "گل" است. هر کسی روزگاری عملاً دراین اندیشه رفته است که این نقش های دقیق چه معنایی دارد. اغلب نظریه ها می گویند که نقش های قالی ترکمن نشانه چیزی است، از جمله نظام آبیاری و مزارع، چادرهای یک اردو، و انواع گل. اندیشه ی دیگر این است که نقش های ترکمن از طرح های در هم رفته و رایج دوره ی تیموری گرفته شده است. این نظریه مبتنی بر شباهت گل های ترکمنی است با نقش های قالی هایی که در مینیاتورها تصویر شده است. متاسفانه شباهت فقط سطحی است ....

نقش های تمرکز یافته از جمله نیلوفر آبی، شقایق، ابر، موج و نمونه های دیگر رایج هنری از شرق به هنر آسیای مرکزی راه یافته اند. آنها را از قرن نهم هجری (پانزدهم میلادی) در قالی ترکمن واز قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) در قالی های ایرانی می توان دنبال کرد....

به عقیده او ترکمنها نقشها را متمرکز (درهم فشرده) می کرده اند. انزوای فرهنگی آنان را در حفظ طرحهای کهنه کمک کرده است. اگر نقشی در قالی قدیم ترک (عثمانی قدیم و ترکیه امروز) پیدا شود کلید کار است.

طبیعی است که تا همین حد اشکالات فراوانی بر این نظریه وارداست، به طوریکه می دانیم، "نیلوفر آبی" یا لوتوس از کهن ترین زمانها در هنر ایرانی رایج بوده است و در آثار پس از اسلام نیز همیشه دیده است.

به عقیده "جان تامپسن" حلقه ابر نماد هر گونه حلقه، روزنه و امثال آن است. و رواج این نقش در قالی های ترک (آسیای صغیر) را به شکل گیری گل ترکمنی مربوط می داند. این حلقه ابر شناخته در ایران "میله بندی و در میان ترکمنها تمیر چین" (آهن چین) است و در نقش قالی بر مینیاتورهای قرن هشتم هجری دیده می شود.

جان تامپسن ترنج هشت گوشه قالی ترک در قرن دوازدهم هجری را منشأ گلهای ترکمنی می داند در حالی که تنها بخشی از ظاهر آنها به هم شباهت دارد. و نموداری نیز در این مورد ارائه داده است. (نمودار در صفحه بعد) مهمترین مسأله در این است که محققانی نظیر تامپس هیچ گاه به نام اصلی این گلها توجه نمی کنند.

در صورتی که گلی از حلقه ابر یا هر چیز دیگر گرفته شده باشد باید نشانی هر قدر هم کوچک وناچیز از آن سرچشمه در این گلها باشد، در حالی که حتی یک نمونه نمی توان یافت که آنرا بتوان به هنر چین یا آسیای مرکزی پیوند داد.

ترکمنها گلهای اصلی قالی خود را نامهایی داده اند که صورت مهمترین آنها و معنی نام آنها مسائل بسیاری را روشن می کند.

"و چه زیبا گفته است بوگولیوبرف محقق نامی فرش ترکمن"

در فرش ترکمنی، ما به یک منبع زیباشناختی  از کار و تلاش گروهی بر می خوریم که طی نسلهای متوالی گرد آمده است. بهترین و زیباترین آنها حفظ شده و اگر خطری در کمین این باز مانده های گرانبهای زمانهای دور دست و کهنه باشد همانا، شرایط تمدن و تاراجگری زندگی کنونی ماست.

مهم ترین گلهای قالی ترکمن چنین است:

همانگونه که قبلاً ذکر شد، اکثر نقوش قالیهای ترکمنی از آنجائیکه بر گرفته از اشیاء کاربردی خاص و یا  نمونه های طبیعی مشخص هستند لذا در اکثر موارد به همان نام، موسوم شده اند. که برای نمونه موارد زیر را ذکر می نمائیم:

آدینه که به معنی اذین (زیور) است و به شکل یک زیور زرین هم هست؛ آینا؛ آینه؛ آیناقوچک (ترکیبی از آینه و قوچک)؛ اتنک، آذین )آذینک)؛ آلا و ترکیب های بسیاری با آن (سرخ، چند رنگ)؛ آق سرای (سرای سپید)، آلتی بازار (شش بازار، تقلید از چهار بازار، چهار سوق فارسی)؛ آلماباغی (باغ سیب)؛ اره گل (ترنجی که حاشیه ی دندانه دار، مثل اره دارد)؛ بادام؛ برکرک (رگبرگ)؛ بستان (بوستان)؛ بغلک (بغلک ستون، اصطلاح معماری)؛ بوتا (بوته، بته)؛ بورک (سه گوشه، سیستانی: بورک)؛ پارسی گل؛ پچ (پیچ)؛ پنجه گیره (دستگیره، پنجه گیره)؛ تاواقچا (طبقچه)؛ ترس حلقه (حلقه ی بر عکس)؛ تکبنت (ترک بند)؛ تمیر چین گل (ترنج آهنین، ترنج دارای میله بندی)؛ تومار (طومار)؛ تویه تاپان (پای شتر، سیستانی: چپات اشتر؛ این اصطلاح ترکمنی، ترجمه است).

سکر گل (شکر گل، گلشر)؛ سکر گیشیک (آب نبات)؛ تلبرگ (رگبرگ)؛ جودور (چاودار، جودانه)؛ جوز (juz، جوز، گردو)؛ چتنک (چیده، شطرنجی، سیستانی: چیتانک)؛ چرخ پلک (چرخ فلک)؛ چمچه (چمچه)؛ چووال گل(ترنج جوال)؛ قارچین گل (ترنج خورجین)؛ خمتز (خمتاز، قیقاج)؛ خوناوا (خونابه، لکه ی سرخ)؛ هراتی (شبیه ماهی درهم)؛ دالموچ (دالموش)؛ دغا (دعا، بازوبند)؛ دغدن (داغدان)؛ رگمه (رگه، ردیف)؛ زولفی زر(زلف زر، رشته ی زرین)؛ زنجیر لیک (زنجیره)؛ ساری گیره (گیره ی زرد؟)؛ ساندیق (صندوق، نوعی ترنج، مقایسه کنید با کلاردشت: صندوقی به معنی ترنجدار)؛ سگداغ گول(گل سگداغ، داغ سگ)؛ سیمک؛ شخک (شاخک)؛ شهی نوز(شهنواز)؛ شیر پنجه (پنجه ی شیر)؛ غازایاق (پای غاز، پنجه ی غاز)؛ قچک (قوچک، سر قوچ)؛ کاساکلکن (کاسه ی گلکن، کاسه ی گلین که از خود نقش دارد)؛ کرمک (نقش ریز)؛ کمر (کمر)؛ کله (کله)؛ کویر گه (دنده، ترجمه ی غلطی از دندانه)؛ گلین بارماق (انگشت عروس، ترجمه از فارسی؛ در فارسی انگشت عروس، ابروی عروس و ... نام چند نقش است)؛ گول (gül، گل)؛ گولی گل (گل گلدار، ترنج گلدار)؛ قورباغا (قورباغه)؛ گولپر (گلپر)؛ گومبذ (گنبد)؛ گیجک (کجک، زلفین)؛ گیره (گیره)؛ گیلیم (گلیم، نقش گلیم)؛ مشتی (مشهدی)؛ مورغن (مرغان)؛ میحراب (محراب، مهراب)؛ نقشی گشت (نقش گشت، شطرنجی)؛ نلداغ (نعلدان، داغ حاصل از نعل) و تعدادی دیگر ...

همانگونه که می بینیم اکثر نقشمایه ها نام ترکی دارند ولی ممکن است در میدان هر قوم دیگری دیده شوند.

مثلاً داراق (شانه) از منتهی الیه شمال قفقاز تا میان لرها قشقایی ها و بلوچ ها؛ سو (آب)، آق سو (آب روشن) حاشیه باریکی است که در تمام ایران آب یا راه نامیده می شود، آل منجیک (منجوق سرخ) حاشیه ای از دامنه های ریز است که در ایران منجوق مروارید وامثال آن نامیده می شود. بعضی از نقشمایه های آنان هم به اعتقادات قبل از اسلام بر می گردد مثل القم (نوعی نشان)، بش آی (پنج ماه) و گرنه انواع گل (göl) یا آبگیر (برابر ترنج یا حوض فارسی)، جولبارس تاپان (پای پلنگ)؛ دیرناق (ناخن)، اریک گول (گل زرد آلو)؛ ایاق (پا) و ... نامهای عادی برای نقشهای معروف است.

در آثار مردم شناسی به برخی از نشانه های کهن ترکمنها نیز بر می خوریم، نقشهایی مثل نر و ماده (از نقشهای اصیل قوم کوچ نشین) طلسم و امثال آن، دیده می شود.

می توانیم بگوییم که اصولاً عشایر به حسب فرهنگ و نوع زندگی خود نمی توانند نقشمایه هایی پیچیده داشته باشند و اگر اتفاقاً مورد پیچیده ای پیش آید نشان ذوق آزمایی است و بهترین نمونه آن در میان قشقاییها است. 

دسته یی از گل های ترکمن به نام ایل معروفند و معمولاً با نام ایل به کار می روند، مثل سالور گل، تکه گل و .. از قدیم ترین نمونه های قالی ترکمن تاکنون، اینها مهم ترین نقش مایه های قالی این قومند و در واقع بیش از هر نماد یا نشان دیگری، دلیل وابستگی بافته به ایل ویژه یی هستند. دقت در این گل ها چیزی از علائم قومی، مثل نشان یا توتم را کشف نمی کند. این گل ها اساساً هشت ضلعی هستند اما گاه تغییراتی می کنند. در این تغییرها زائده ها یا تزیین هایی به قالب اصلی اضافه می شود. تغییراتی بیرون هشت ضلعی ها، اضافه شدن قطعات ذوزنقه شکل است که در همه ی اضلاع صورت می گیرد ولی هیچوقت بیش از نیمی از طول ضلع را
نمی گیرد. در دو ضلع جانبی کنگره ی بزرگی هم افزوده می شود که ذوزنقه را در بر می گیرد.

شکل اصلی معمولاً دارای دو محور است و این محورها فقط در پهلو ها تا منتهی الیه کنگره ها ادامه می یابد و به این ترتیب معمولاً تمام گل به وسیله ی این دو محور به چهار قسمت متقارن تقسیم می شود.

در درون هشت ضلعی ممکن است هشت ضلعی دیگری، یک تا سه چهار ضلعی تودرتو یا شکل هایی با اضلاع موج دار پدید آیند. در فاصله ی این شکل ها تزیین های اضافه تری مثل گل (شبدر، گشنیز یا جعفری)، مرغ، میله بندی، خاج، ضربدر و ... قرار می گیرد و به این ترتیب مجموعه ی گل به صورت یک نقش پیچیده ی اسرار آمیز جلوه می کند. در تصویر دیگر ملاحظه می کنیم. در تصویر سمت چپ شکل زیر، چهار نوع از تزیین های داخلی گل ها را می بینیم.

گل : یکی از نقش مایه ها که اکنون در قالی ترکمن دارای بیش از بیست شکل مختلف و به ویژه نوع خاصی در هر ایل، طایفه یا حتی تیره است، همان چیزی است که در میان همه ی ترک زبانان هم به گول (gül) معروف است و در میان عشایر و روستاییان فارسی زبان حوض نامیده می شود. گل ترکمنی همان ترنج ایرانی است و در نقشه ی قالی های ترکمنی تکرار می شود. این نوع نقشه، یعنی نقشه ی با گل های تکراری (ترنج ترنج) تا پیش از دوره ی تیموری در قالی های گرانبها و درباری ایران رایج بوده است و در مینیاتورهای قرن های هشتم و نهم و اوایل قرن دهم هجری دیده می شود. اکنون گل های ترکمن دو دسته اند. دسته یی بسیار شبیه به هم، به طوری که اگر آنها را با هم مقایسه کنیم، می توانیم به این نتیجه برسیم که احتمالاً سرچشمه ی همه ی آنها یکی بوده و در ذوق آزمایی های قومی از هم فاصله گرفته اند. از جمله:   

دسته ی دیگر گل هایی که شباهتی به گل های دیگر ندارند و احتمالاً هر یک سرچشمه ی جداگانه یی داشته اند، از جمله:

ساندوق (صندوق) را هم باید از انواع حوض شمرد؛ دسته ی دیگری از نقش مایه های ترکمنی مانند قچک؛ بوینوز یا موینوز (شاخ)؛ آلتی ایپ (شش بند)؛ دورلی قچک؛ قوچکر؛ همه ی انواع قوچکرک؛ موئیز (شاخ)؛ عمده یی از انواع پودک؛ سینک؛ زنجیر لیک؛ شخک؛ سکیز کله (هشت کله) و حتی او شورمه همه دارای یک سرچشمه هستند و می توان آنها را با هم مقایسه کرد.

چخماق : نقش های خان قمچی؛ ایت قویروق؛ زر حلقه (در متن: سر حلقه)؛ ساری ایچان؛ ترس حلقه (در متن: ترس خلقه)؛ القم؛ باقیشتاچکسی (در متن: bāgištačakasi)؛ چخماق (در متن: čakmak)؛ تویه میون؛ رگمه وانواعی از لجک دارای سرچشمه ی مشترکند.

خمتاز : عده یی از نقش مایه های معروف به خمتاز (در متن: chamtos)؛ لیوف (lyuf) و مارك (در متن: morak) يکی هستند.

تعویذ : سرباز از نوع دعا و القم است؛ خیزابی یا سگ زنجیری ترکمن (آلمانی laufender hund) که عقرب زرد (ساری ایچان)، شمرده شده است و انواعی از سیرغا (گوشواره) یکی هستند و همه از انواع تعویذ (دعای بازوبندی برای دفع چشم زخم) و امثال آن گرفته شده اند و القم و دعا را به خاطر می آورند.

ارگنگ قشته، ارکشیک، انواعی از آلتی ایپ، گیره، ایرمک قشنه، پیچاق اوجی و تکوزجیپ یک هستند.

همانگونه که می بینیم ترکمنها قومی کم آمیزش و محدود بوده اند و به همین دلیل تعداد کمی نقش پذیرفته اند، اغلب نقشهای قالی آنان تکراری بوده و گاه در بعضی قالیها بیست نقش به کار می رود. نقشهای اقوام مختلف با هم فرق دارند و تفاوتهایی از همدیگر قابل تشخیص اند.

تصاویر

 
مار گل، نماد قوم ترکمن

کاروان شتر

نقش عقاب (طغر) متعلق به طایفه ی جعفربای

طرح آینه گل، متعلق به طایفه جعفر بای، ساکن شرق دریای مازندران

نقش عقرب، متعلق به طایفه ی تکه

قابسه گل، متعلق به طایفه ی جعفر بای، این نقش لانه ی پرنده یی است که در
سواحل دریای مازنداران، در میان چارپایان تخم می گذارد و مورد احترام آنهاست.

گرمج یا حصار. نقشی متعلق به طایفه ی تکه. وسیله یی است که در اطراف جای
چار پایان کشیده می شود که در اینجا با فرش بافته شده است.

گرمج یا حصار

درناق گل، متعلق به طایفه ی جعفر بای

طرح درناق گل، کار استاد نیازی با الهام از کتاب مشکووا

- رنگبندی

فرش ترکمن، در دورانهای گذشته، تنها از رنگهای گیاهی و سنتی بهره می گرفته است، اما در فاصله ی دو جنگ بین الملل، رنگ های طبیعی که معروف ترین آنها روناس و قرمز دانه بود از بین رفت و رنگ های شیمیایی جای آنها را گرفت. از ره آورد این جنگها، از بین رفتن رنگ سرخ تیره ی (فلفلی) قدیم بود که به جای آن قرمز روناسی (آنیلین)، استفاده
می شود.

رنگ در فرش ترکمن محدود است. فرش ترکمن تنوع رنگ آمیزی فرشهای دیگر نقاط ایران را ندارد. سابقاً پنج رنگ (سفید، سیاه، سبز تیره، لاکی تیره، و لاکی متمایل به زرد در فرش ترکمنهای ایران به کار می رفت ولی هم اکنون با تلاش افرادی همچون نیاز جان نیازی این رنگها به عدد دوازده رسیده است تا فرش ترکمنی ایران بتواند گاهی در راه پیشرفت بگذارد. رنگهایی که او افزوده عبارتنداز: طوسی، دارچینی، عبایی، قهوه اییروشن، قهوه یی تیره، طلایی، نخودی و آبی آسمانی، زیتونی، سرمه یی، سبز، مشکی، لاکی

 

- رنگرزی

ترکمنها  رنگها را از گیاهان مختلفی همچون روناس، برگ مو، پوست انار، پوست گردو، اسپرک به دست آورده و برای رنگ قرمز از قرمز دانه استفاده می کنند، رنگ سرمه ای نیز از نیل بدست می آید.   

امروزه، اگر بافنده ای بخواهد اصالت فرش ترکمنی را حفظ کند، از رنگرزی گیاهی استفاده می کند ولی با اینهمه در برخی رنگها، ناگزیر برخی مواد شیمیایی به کار می برد که جز این هم چاره ای نیست. "نقشهای قالی ترکمن با رنگرزی ثابت بافته نمی شوند بلکه تنوع محدودی دارند و این تنوع بیشتر تاریخی است تا جغرافیایی، مثلاً در بافته های قرن سیزدهم هجری ترکمنها، رنگ آبی ویژه یی (نیلی، کبود) به کار می رفته که در قرن چهاردهم متروک شده ولی هم اکنون به یاری هنرمندان از نو زنده شده است."

- ابعاد

- توزیع جعرافیایی

- وضعیت فعلی

- فهرست منابع و مآخذ

• ترکمنهای جهان، "مراددوردیف، شهرات قادیرف" ترجمه "امانگلدی ضمیر"، انتشارات درخت بلورین، تهران چاپ اول 79

• فرشهای ترکمنی، بوگولیوبوف، ترجمه ناز دیبا خزیمه علم، تهران موزه فرش ایران 1356

• نقشهای قالی ترکمن و اقوام همسایه ، علی حصوری، انتشارات فرهنگان، چاپ اول 1371

• نیاز جان و فرش ترکمن، ذبیح الله بداغی، انتشارات فرهنگان، تهران، چاپ اول 1371