RSS  

قزاق پنق خلیفه بخشی

قزاق پنق بعد از اتمام تحصیلات ابتدایی در دبستان صفوی بناور در مدرسه علوم دینی نعمان بیناور(امچلی) به استادی طایجان آخوند محمدی قره جه از علمای بزرگ ترکمن صحرا مشغول به تحصیل شد. قزاق پنق که وی را ملا بایرام دوردی صدا می کردند در سن 17-18 سالگی مدت یکسال تمام در بستر بیماری بوده به سختی مریض می شود و نیروی جسمانی وی به شدت تحیلیل رفته و بسیار ضعیف می شود مادر و برادرش را به بالین می خواند و از آنها رخصت می خواهد . مادر در ابتدا از رخصت امتناع می کند ولی بالأخره می گوید : هر جوری می خوای همانطور باش.

قزاق نفس راحتی می کشد و از آنها می خواهد که دوتار ملا قانقرمه را بخرند ، برادران دنبال ملا رفته و دوتارش را برای او می خرند و قزاق پس از رسیدن به معشوقش (دوتار) که جبر زمانه و مخالفت خانواده و فامیل باعث دوری آن دو از یکدیگر شده بود روحیه و جان تازه ای گرفته و رو به بهبودی می رود و سلامت خود را باز می یابد .

بعد از آن تحصیلات حوزوی را همراه با خوانندگی تا یک قدمی درجه آخوندی ادامه می دهد. به علت فقر فرهنگی به هنر موسیقی و خوانندگی زیاد ظلم می شد.

کسانی که با ذوق و اشتیاق به این هنر روی می آوردند با مخالفت و سرسختی خانواده و طایفه خود مواجه می شدند و یکی از علل عمده مخالفت آنان باور و برداشت غلط دینی بود و دیگری آلوده بودن این هنر به اعتیاد بود. قزاق پنق نیز از این قاعده مستثنی نبود بعد از کشمکشهای خانواده و طایفه خود نوبت به طایفه و خانواده همسرش نیز می رسد و دادن دخترشان را به کسی که در هنر موسیقی و خوانندگی مشغول می باشد، برای خود کسر و صدمه به غیرت و ناموس خود تلقی می کردند بدین خاطر چندین بار طایفه یامپی به بناور آمده و می خواستند دخترشان را ببرند که با مقاومت طایفه قزاق پنق مواجه می شدند.

بعد از پیروزی شکوهمند انقلااب اسلامی در 22 بهمن تحولی در هنر موسیقی ترکمن پیدا می شود و جوانان به خودآمده و او نیز به سوی گمشده خود یعنی دوتار باز می گردد.

استاد قزاق پنق با خواندن سبکهای یموت ، آرقاچ، خیوه و با در هم آمیختن آنها سبکی جدید و منحصر به فرد از خود بجای می گذارد.

قزاق بخشی 84 ترانه را در رادیو ضبط و اجرا کرده که چندین آهنگ را خودش ساخته است از جمله آهنگ "گولر" . صدای او صدای خودش بود او در طرز خواندن از کسی تقلید نمی کرد. صدایش در عین نازکی کلفت نیز بود او هم صدای زبر و خشنی و هم صدای نرم و لطیف را داشت او با ترکیب این صداها توانست سبکی جدید از خود برجای بگذارد.

از صفات برجسته او هنگام خوانندگی طرز نشستن و نحوه به دست گرفتن دوتار بود که توجه عموم را به خود جلب می کرد. جوق جوق های او هنگام خوانندگی صدایی چون غرّش شیر از گلوش خارج می کرد که شاهکار بود و هر بیننده ای را مسحور خود می ساخت و به وجد می آورد.

 متأسفانه هر کس در ترکمن صحرا دوتار بدست بگیرد زندگیش با فقر و فلاکت همراه می شود . وضع خلیفه نیز از این قاعده مستثنی نبود ولی باز خوش پوش بود با تمام فقرش سربلند زندگی می کرد.

خاطره ای از استاد قزاق از زبان استاد رحمان قلیچ یمودی نوازنده کمانچه و همنواز قزاق پنق:

برای اعزام به انگلستان و آمریکا جهت اجرای موسیقی ترکمنی آزمونی از چند باغشی مطرح در شهر کرج برگزار شد. سرانجام پس از مراحلی قرار شد از بین قزاق پنق و خوجه باخشی یکی انتخاب بشود من به دلایلی نوازنده خوجه باغشی شدم و کمانچه زن دیگری به نام قهرمان قلی یمودی ، قزاق پنق را همراهی می نمود. در ابتدا خوجه باغشی ترانه ی خدیجه را که قزاق پنق می خواست آن را اجرا کند خواند و به راستی خیلی خوب خواند و اجرا کرد.

بعد نوبت قزاق پنق رسید. او ترانه ی جان جان را اجرا کرد و در خواندن آن ترانه نبوغ خود را به خوبی نشان داد و چنان از جوق جوق هایش بجا استفاده کرد که توجه همگان را به سوی خود جلب کرد.

بدین ترتیب او انتخاب شد و در چند کشور خارجی موسیقی ترکمنی را استادانه اجرا کرد. به طوری که کارشناسان و داوران را نیز به حیرت واداشت و رتبه اول را در سح جهان کسب نمود و با افتخار به وطن بازگشت و این برای تمام ترکمنها و ایرانیان افتخار بزرگی بود.

<< قوی اونینگ مهرینی سینگدیریپ یأدیگار قویوپ گیدن آیدیم لاری بیزینگ یورگ لر منده قووات بولیب گوونمیز آچسین>>

قوی اونینگ جای جنت و روحی شاد بولسین آدی المودام یورگلرده قالسین

                                                                                مارال قروی

قبل از همه از سایت دانشجویان ترکمن کمال تشکر را داریم که این پیشنهاد را داده اند و همچنین از نمایندگان محترم آقایان مارامائی و ایری که پی گیر هستند.  امیدواریم که این پیشنهاد و تصمیم عملی شود تا آغازی باشد برای شناخته شدن شخصیت والای شاعر گرانقدر ترکمن برای تمامی هموطنانمان . 

 خبر پیگیری تدریس فرهنگ و زبان ادبیات ترکمن در مدارس نیز آرزوی دیرینه همه ترکمنهاست.

     شيخ محمد عبده

                     "تركمن زاده اي از رجال ايمان و اصلاح"

• ملا عاشور قاضي
• بي بي مريم شرعي

 www.ashourghazi@yahoo.com

شيخ محمد عبده ، دانشمند بزرگ ، مصلح سترگ ، نويسنده توانا و شخصيت ديني عاليقدر مصري تركمني الاصل (1) سهم به سزايي در انقلاب فرهنگي و بيداري مسلمانان مصر و مشرق زمين داشته و از همكاران نابغه اجتماعي و سياسي جهان اسلام ، سيد جمال الدين اسد آبادي بوده است . شيخ محمد عبده (1905 – 1845) كه يكي از مشهورترين متفكران مصري قرون 19 و 20 دنياي اسلام با افكار تجددخواهانه ديني است ، دوران اوليه حياتش را به قلم خود به رشته تحرير در آورده است : خانواده اش از سرزمين تركمن به همراه آلاچيق هايشان به محله نصرا واقع در بحيره مصر در مصب رود نيل مهاجرت كرده و روستاي مذكور را تأسيس مي كنند . آوازه او نزد اهل سنت از آن رو بلند است كه نه تنها در احياي تفكر ديني و انطباق آن با مباني عقلي مي كوشد ، بلكه از تجددخواهي ديني براي اصلاح پاره اي از امور اجتماعي مردم مصر نيز بهره مي برد . خانواده اش اگر چه ثروت بسياري نداشت ، ولي به سبب شهرت به دانشوري و پارسايي ، از اعتبار و حيثيت فراواني برخوردار  بود . وي تحصيلات اوليه اش را در روستاي نصرا مي گذراند و بعد در سنين نوجواني به پيشنهاد پدرش به "جامع احمدي" در طنطا مي رود كه دومين مركز معتبر علمي در تعليم معارف اسلامي در آن دوره به شمار مي رفت . بعد از آن به مدرسه مشهور مصر يعني دانشگاه الازهر وارد مي شود و در آن سال ها در محضر سيد جمال الدين اسد آبادي كه به قاهره آمده بود ، رياضيات ، كلام و فلسفه مي خواند و يكي از شاگردان برجسته او مي شود .  شيخ محمد عبده روزنامه نگاري را نيز تحت تأثير سيد جمال الدين اسد آبادي و شيخ حسن الطويل دنبال مي كند و شهادتنامه علمي خود را در سال 1294 ق / 1877 م از دانشگاه الازهر دريافت مي نمايد و با پيشه ي معلمي و سردبيري روزنامه "الوقايع المصريه" به عرصه اجتماعي مصر وارد شده و تحولي عظيم ايجاد مي كند . شيخ محمد عبده تحت تأثير «شيخ درويش» كه دايي پدرش بود ، قرار مي گيرد . شيخ درويش كه عارفي وارسته بود ، وي را در مسير فكري و اخلاقي تازه اي قرار مي دهد . شيخ چون در گذشته به طرابلس سفر كرده و از عقايد سنوسيان متأثر شده بود ، مانند آنان مبلغ اين نظر مي شود . او راه رستگاري مسلمانان را بازگشت به اسلام روزگاران پيامبر (ص) و صحابه و تقليد از ساده زيستي آنان در دينداري و پارسايي و زدودن عقايد ديني كنوني مردم از بدعت ها مي داند . مسلمانان مشغول كارهاي خويشند و چه بسيار مسلماناني كه اين نام را به ناحق بر خود نهاده اند و اسلام را سرپوشي براي تبهكاري هاي خود كرده اند . بعد از اين تحولات فكري است كه شيخ به جامع احمدي باز مي گردد و سپس وارد دانشگاه الازهر مي شود .

پس از اين مراحل وارد مسايل سياسي و اجتماعي مصر مي شود . شيوه تفكر و قضاوت سياسي اش همواره محافظه كارانه و اعتدالي بود ؛ بر اين باور بود كه تربيت اخلاقي و آمادگي فكري بر مبارزه سياسي مقدم است و به جاي اقدام انقلابي ، اصلاح تدريجي را بهترين راه حل مي دانست . چنين تفكري باعث شده بود كه افراطيون مصر ، عبده را به واپسگرايي متهم كنند . عبده معتقد بود كه ملت مصر هنوز به آن مرحله از شعور اجتماعي و سياسي نرسيده است كه بتواند از نظام پارلماني ، درست بهره برداري كند ؛ از اين رو لازم است كه ابتدا آنان را از نظر فكري و اخلاقي دموكراتيزه كرد . به همين جهت در جريان انقلاب اعرابي پاشا در مصر مي گفت كه نبايد تربيت مردم براي اين هدف به دست نظاميان انجام گيرد . وي با وجود روحيه محافظه كارانه و معتدلي كه داشت از نهضت اعرابي پاشا حمايت مي كند و تا آخر نيز به آن وفادار مي ماند ؛  زيرا اعرابي پاشا بر خلاف خديو ، نه راه تسليم ، بلكه راه مقاومت در برابر انگليس را پيش گرفته بود و عبده نيز مانند هر مصري ميهن پرست ديگري به پشتيباني از اعرابي بر مي خيزد . با ورود انگليسي ها به مصر به سال 1882 به مدت سه سال از مصر تبعيد مي شود ، در اولين مرحله در بيروت رساله التوحيد را منتشر مي كند و بعد به سال 1884 به همراه سيد جمال الدين اسد آبادي به پاريس مي رود . در پاريس براي استقلال كشورهاي اسلامي از استيلاي بيگانگان نشريه اي به نام "عروه الوثقي" را تأسيس و روزنامه اي نيز به همين نام انتشار مي دهد و سردبيري آن را به عهده مي گيرد . اين روزنامه در ممالك اسلامي هيجان و علاقه فراواني را ايجاد مي كند ؛ ولي در مدتي كوتاه در مصر ، هندوستان و سودان قدغن مي شود . عبده مدتي با نام اين نشريه در تونس به تبليغات و ترويج افكار خود ادامه مي دهد . بعدها از اين كار دست كشيده و به سال 1885 در بيروت مسكن مي گزيند . عبده در بيروت به تدريس فقه و فلسفه مشغول بوده و با انقضاي دوران تبعيد به سال 1889 اجازه برگشت به مصر را مي يابد ، اما مجددا اجازه تدريس افكار تجددخواهانه خود را نمي يابد . به جز عضويت انتصابي در مجلس شورا كه كارش صرفا مشورت درباره امور اقتصادي و حقوقي حكومت بود ، از هر گونه كوشش سياسي پرهيز مي كرد . كميسر حكومت انگليس در مصر يعني «لرد كرومر» به خديو مصر فشار مي آورد . خديو كه نمي خواهد مناسبات خود را با دولت عثماني قطع   كند ، به لرد كرومر تفهيم مي كند كه قاضي القضاتي از وظايف خليفه است و آزادي وجدان ربطي به انگليسي ها ندارد و آنها حق مداخله در اين امر را ندارند . با دستور خديو به سال 1889 ، شيخ محمد عبده يعني مفتي مصر به بازرسي محكمه هاي دولتي پرداخته و در نتيجه اصلاح آنها را مطالبه مي كند . خطبا را به مساجد مي خواند و قانون جديدي را وضع مي كند ، براي حمايت از تحصيل كردگان فقير و حمايت از مستضعفان ، به سرپرستي "جامعه الخيريه الاسلاميه" برگزيده مي شود و عايدي اين جماعت را به چندين برابر افزايش مي دهد و تا زمان مرگ ، سرپرستي اين جماعت خيريه را به عهده مي گيرد و در همان زمان رياست "جمعيت احياء علوم عربي" را نيز عهده دار مي شود . نشريه اي فرهنگي به نام "المحصص" را به چاپ مي رساند . شيخ محمد عبده غير از تفاسير قرآن كه در دانشگاه الازهر تدريس مي كرده آثاري در كلام ، منطق ، فلسفه ، ادبيات ، جمعيت شناسي و اثرات ديگري در دين اسلام دارد . در رد عقايد گابريل هانو از وابستگان وزارت خارجه فرانسه دفاعيات مشهوري دارد . اين كتاب به تركي ترجمه شده است .  به سال 1290 هجري شيخ محمد عبده به نوشتن مقالاتي گيرا و جاذب در روزنامه هاي مصر دست زد و اين كار را ادامه داد . اين مقالات با نثري قوي و بليغ رنگ آميزي و در سال اول انتشار روزنامه ي "الاهرام" يعني به سال 1293 مقالاتش در روزنامه ي الاهرام سخت چشمگير بود . دو سال بعد به نگارش اثر ارزشمندي در علم كلام نايل شد ، و حاشيه اي بر «شرح جلال الدين دواني» از «العقائد العضديّه» نوشت . مقالاتش نشان دهنده هدايت به سوي روشنايي تعقل و تحقيق و توجه به علوم عقلي و روحاني بود كه آن ها را با علوم تجربي قرين مي سازد ، يعني بين علوم عقلي و تجربي آشتي بر قرار مي سازد و مسلمانان را به تقريب دانش هاي نوين و علوم عقلي دعوت مي كرد ؛ شيخ پس از دريافت پايان نامه تحصيلي از الازهر در منزل خود مجلس درس ترتيب داد و براي برخي از دانشجويان خود كتاب «تهذيب الاخلاق» اثر «ابن مسكويه» را كه در علم اخلاق به روش فلسفي نوشته شده بود ، تدريس مي كرد و علاوه بر آن كتاب «تاريخ تمدن اروپا» اثر «فرانسوا گيزو» كه «حنين نعمت الله خوري» آن را به عربي ترجمه كرده بود ، براي دانشجويان تدريس مي كرد . يك سال پس از دريافت پايان نامه يعني به سال 1295 به عنوان مدرس تاريخ در دارالعلوم برگزيده شد و به جاي اينكه خلاصه اي از «كامل التواريخ ابن اثير» يا «تاريخ طبري» را براي دانشجويان تدريس كند ، «مقدمه ابن خلدون» را كه از شاهكارهاي جامعه شناسي و روان شناسي علمي در جهان اسلامي به شمار مي رود ، به عنوان موضوع درس دانشجويان انتخاب كرد و روشن نگري خود را بار ديگر به ثبوت رسانيد . در ضمن در همين دوران در مدرسه زبان ها (مدرسه الالسن) نيز به سمت استادي منصوب گرديد . محمد عبده بعد از اينكه از مصر تبعيد شد ، در بيروت رحل اقامت افكند و از همان زماني كه در لبنان مي زيست به اين مهم پرداخت و در دو مسجد از مساجد بيروت ، مجلس تفسير قرآن داير نمود و هنگامي كه به الجزاير مسافرت كرد ، سوره «والعصر» را موضوع محاضرات خود قرار داد و شرح و مبسوطي درباره ي تفسير اين سوره مبارك بيان داشت . حتي زماني كه به مصر بازگشت اين سنت حسنه را از ياد نبرد و در الازهر ، مجلس تفسير قرآن بر پا مي داشت و جزء آخر قرآن را براي معلمان "جمعيت خير اسلاميه" كه خود بنيانگذار آن بود ، تفسير نمود و همچنين در مساجد قاهره ، جلسات با شكوه و بزرگي ترتيب داد كه از تفسير قرآن كريم سخن مي گفت . در مجلس او ، بيش از هزار نفر از طبقات گوناگون شركت مي كردند و از اين راه انقلاب فكري شگفتي در مصر پديد آورد ؛ زيرا انديشه هاي مذهبي و عقايد ديني از حيث قدرت تأثير در افراد بشر ، قابل قياس با هيچ نيرويي نيستند ؛ به همين جهت اگر عقايد ديني ، صحيح و دور از موهومات و خرافات تبليغ شوند ، امتي پديد مي آورند كه آنها را بايد برترين امت شمرد ؛ همان طور كه در قرآن كريم آمده است « كنتم خيرٍ امّه اخرجت للنّاس» (سوره آل عمران / 109)

تفسير گرانقدري كه از شيخ به جاي مانده «تفسير المنار»است . اين تفسير نفيس از بهترين تفاسيري است كه در سالهاي اخير نوشته شده و با فروغ خود جهان اسلام را روشن كرده است . تفسير المنار اين طور تصنيف مي شد كه شيخ در ازهر و در مجالس عظيم تفسير ، آيات الهي را مي خواند و در اطراف آنها سخن مي گفت و يكي از برجسته ترين شاگردانش يعني محمد رشيد رضا به نگارش سخنان شيخ مي پرداخت و پس از نوشتن تقريرات استاد ، آنها را بر شيخ عرضه مي كرد و شيخ تصحيح و تكميل مي كرد . محمد رشيد رضا درباره اين تفسير مي نويسد : «اين تفسير يگانه اي است كه آثار صحيح و دلايل عقلي صريح را گردآورده است .» در خلال آياتش حكمت تشريع و سنت هاي خدا را درباره انسان توضيح مي دهد اين معني را روشن مي كند كه قرآن مايه ي هدايت بشر در هر زمان و مكاني است . اين تفسير ، ميان هدايت قرآن و عقايد مسلمانان در اين روزگار كه از راهنمايي هاي قرآن روي گردانده اند و نيز عقايد گذشتگان ايشان كه به رشته ي هدايت قرآن چنگ زده بودند مقايسه مي كند . در اين تفسير ، سهولت تعبير رعايت گشته و از آميختن سخن با اصطلاحات علوم و فنون گوناگون ، دوري شده است ؛ چنانكه عوام آن را مي فهمند و خواص  از آن بي نياز نيستند و اين روشي است كه حكيم اسلام ، استاد امام ، شيخ محمد عبده – كه خدا از او خشنود باد – در دروس خود در ازهر آن را مجري مي داشته است. شرح كلي درباره تفسير المنار نيازمند نوشتن يك كتاب حجيم است و از حوصله ي اين مقاله خارج است .

از نظريات مهم شيخ محمد عبده درباره سياست آن است كه : «شرع ، تكاليف و اقتدارات خليفه ، حاكم ، مفتي و قاضي را معين مي كند . در اسلام اطاعت از حاكم گناهكار روا نيست . شيخ در كتاب «زعماء الاصلاح في العصر الحديث» ، صفحه ي 328 مي نويسد : «نعم ! كنت في من دعا الامه العصريه الي معرفه حقها علي حاكمها» . يعني : «آري من از كساني بودم كه مردم مصر را به شناسايي حقشان بر حاكمان فرا خواندم . مردم را دعوت كرديم به اينكه حاكم هر چند اطاعتش لازم باشد،  ولي به هر حال بشر است و خطا مي كند و شهواتش بر او غلبه مي يابد و چيزي او را از خطايش باز نمي گرداند و طغيان شهواتش فرو نمي نشيند ، مگر در سايه ي خير خواهي امت از راه گفتار و عمل» .

بنابراين هر گونه تحول سياسي بدون زير بناي فرهنگي و تربيتي به شكست مي انجامد . اگر مردم و جامعه فاسد باشند هيچ دولتي موفق به خدمات پايدار نمي شود؛ به همين جهت است كه رسول اكرم (ص) سيزده سال در مكه به تربيت و اصلاح نفوس و فراهم آوردن نيروي انساني مي پردازد و ده سال بعد در مدينه به نبرد و ايجاد حكومت و دولت اقدام مي كند و روش پيامبر (ص) بايد سرمشق همه ي مسلمانان قرار گيرد . چنانكه قرآن كريم مي فرمايد : «لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه» (سوره احزاب/21) .

شيخ محمد عبده در سن 57 سالگي بسال 1323 هجري در منزل دوستش «محمد بك راسم» جان به جان آفرين تسليم كرد و به ديدار دوست حقيقي شتافت . درگذشت شيخ فقدان بس سترگ در كل دنياي اسلام به جاي گذاشت و جهان اسلام در سوگ او گريست . محمد رشيد رضا شاگرد وفادارش و مدير نشريه ي «المنار» اثري سه جلدي درباره ي زندگاني اين عالم بزرگ به رشته ي تحرير در آورده است .

از شمار دو چشم يك تن كم

وز شمار خِرد هزاران بيش

منابع و مأخذ

1.     دائره المعارف اسلام ، جلد 1 ماده «عبده» Abduh ، آنكارا ، 1968 .

2.     سيري در انديشه هاي سياسي عرب ، دكتر حميد عنايت ، ناشر : شركت سهامي كتابهاي جيبي ، چاپ اول ، 1356 .

3.     روزنامه همشهري ، 5 شهريور 1377 ، سال ششم ، شماره 1626 ، ص 9 .

4.     ملاعاشور قاضي ، بي بي مريم شرعي ، نگرشي بر تاريخ ترجمه ي قرآن كريم به زبان تركمني ، ترجمان وحي (نشريه تخصصي مركز ترجمه قرآن مجيد به زبان هاي خارجي وابسته به سازمان اوقاف و امور خيريه) ، شماره 15 ، ص

خودگويه‌های يك شاعر تركمن

كريم قربان نفس اف ـ ترجمه : نازمحمد پقه
اشاره:
«كريم قربان نفس اف» شاعر، نويسنده و مترجم نامدار و معاصر تركمن، برنده جايزه دولتي «مختوم قلي» از جمهوري تركمنستان، سحرگاه 18 اكتبر سال 1929 ميلادي در روستاي «گوك دپه» چشم به جهان هستي گشود و بعد از اخذ ديپلم براي ادامه تحصيل به شهر«عشق آباد» پايتخت تركمنستان رفت و دوره آموزش عالي را با انتخاب رشته «زبان و ادبيات تركمن» در دانشگاه«ماكسيم گوركي» به پايان رساند.
زبان شعر وي كه اهل قلم و علاقه مندان ادبيات او را به نام«كريم آغا» مي‌شناسند، زباني است بي تكلف و صميمي؛ گويي كه انگار اين خود اوست كه اكنون در مقابلت نشسته و با تو سخن مي گويد.
«كريم آغا» در اشعارش با تبحر خاصي از امثال و حكم و پند و اندرزهاي نياكانش بهره مي گيرد و جادوي نفوذ كلام شعرش ناشي از اين چيره دستي است. سبك شعر او پيروان زيادي در تركمنستان و تركمن صحراي ايران دارد.« يادداشتهاي فصل گرم» نتيجه تفكرات فلسفي وي درباره ادبيات، زندگي، انسان، وظيفه و نيك و بد است. با هم مي خوانيم:
اين يادداشتها حاصل تاثيرات من از مسائل ادبي و اجتماعي 25 ساله اخير است و آنها را از اوراق دفترهاي مختلفم طي يك ربع قرن برگزيده ام.
اين صفحات در روزهاي دور و دراز گذشته، نزديكترين همدم من بوده اند و در مواقعي مقدس ترين و پنهاني‌ترين رازهايم را در اين اوراق باور كرده بودم. اين را هم بگويم؛ آن رازها هر چند هم كه پنهان بوده باشند، هرگز آنها را تنها براي خودم يادداشت نكرده بودم. در بسياري از مجامع و ديدار با همكارانم، برخي از آنها را مطرح و درباره‌اش بحث و جدل كرده بودم، روي بعضي از موضوعاتش به توافق رسيده و گاهي هم نرسيده بودم.
افرادي مانند «قاراسيتلي»، «ساخي جبار»،«دانگ آتار عوض»، «كاكاباي بايرام مراد» و... كه از قبل با اين يادداشتها آشنا بودند، چندين بار خواستند كه آنها را تحت عنوان «پندهاي يك شاعر» در مطبوعات به چاپ برسانم. آن درخواستها اگر چه وسوسه انگيز بود، ولي احساس غريبي مرا از چاپ آنها باز مي داشت. آن زمان در آستانه چهل سالگي قرار داشتم. هنوز احساس خاصي مي كردم و به همين دليل طرح و چاپ يادداشتهايي با اين مضمون را، در حد خود نمي دانستم. اما اكنون بعد از 50 سال سن اين حق وجود دارد كه بتواني با افراد كم سن و سال تر از خود و با دوستانت درباره برخي از مسائل به صورت جدي گفت و گو كني. درست به همين سبب بود كه بالاخره به چاپ گزيده يي از اين يادداشتها رضايت دادم. اين يادداشتها ممكن است از ميان همكاران جوان، دوستداران ادبيات و خوانندگان، برخي را به اندك تفكري وا دارد، بعضي را به لبخندي مليح و برخي ديگر را به بحث و جدلهاي دوستانه بكشد. چراكه آنچه به آن زندگي گويند، راهي نيست كه تنها با گلهاي قرمز مفروش شده باشد و به همين دليل اگر اين يادداشتها بتوانند يادآور خار هم باشند، من هرگز بخاطر زحماتي كه براي تاليف آنها كشيده ام، پشيمان نخواهم شد. بخشهاي ادبي و اجتماعي اين يادداشتها را بخاطر تفكيك ناپذيري ادبيات و اجتماع، مجزا نكرده ام.

استادان بزرگي چون «پوشكين»،«گوته»،«گوركي»،«ماياكوفسكي» و... در مورد شاعران بي احساس نظرات مختلفي ارايه داده اند، اما من، تا به امروز به نظر غضبانكي چون نظر شاعر مجاري«شاندرپتوفي» برخورد نكرده بودم. او مي نويسد: «آيا جاندار بدتركيبي چون شاعر بي احساس يافت خواهد شد؟ هرگز! گناه منتقد ناشي را خدا هم خواهد بخشيد، من هم. اما گناه شاعر بي احساس را خدا هم نخواهد بخشيد، من هم.
بي عارترين، تبهكارترين و بي رحم ترين جنايتكاري كه هيچ اميدي به اصلاحش نيست، ممكن است با گذشت زمان اصلاح شود، اما شاعر بي احساس را هرگز و به هيچ وجه نمي‌توان اصلاح كرد. او چيزي نيست كه بتوان ساختش».
من چه نظريه جديدي مي توانم به نظريه اين شاعر بزرگ بيفزايم؟ هيچ! هنگامي كه هنوز حتي يكي از هزاران راز ادبيات بر من آشكار نشده است، بخت و اقبالي مانند آنچه در بالا آمد، در انتظار من نيز هست و من از اين قضيه بسيار هراسناكم.

بعد از نوشتن اين سطرها در فكر فرو رفتم و از خود پرسيدم: «راستي چرا يادداشتهايم را با چنين سخناني شروع كرده ام؟»
همين ديروز بود كه روزهاي پاياني بيست و پنج سالگي‌ام را طي كردم. اين سنين اگرچه سالهاي ديوانگي و شوريدگي است، اما اگر اندك بهره يي از كمال برده باشي، دوره يي است كه مي تواني در راه انديشه قدم برداري. دوره يي است كه مي تواني درباره ديروز و امروزت، راهي كه انتخاب كرده يي و درباره بخت و اقبالت جسورانه بينديشي ...
مي تواني راه رستگاري را انتخاب كني و بفهمي كه كدام حماقت تو را به اشتباه وا داشت.
اي «پتوفي»بزرگ! لحني چنين صريح و تند را به چه چيزي غير از تاثير سخنان غضب آلود تو تعبير توانم كرد؟

به سوي كمال رفتن، قياس خود در آخر هر روز، عملي است بسيار ضروري. من امروز چه كار نيك و پسنديده يي در حق مردمم انجام داده ام؟ چه خطاهايي در طي اين روز از من سر زد؟ آيا در مقابل انصافم يكرنگ بوده ام يا نه؟
انتقاد از خود، پذيرفتن خطاهايي كه انجام داده‌يي، البته كه كار سهلي نيست! ولي آنچه كه به آن كمال گويند، براي چه كسي آسان به دست آمده است؟
انديشه كن!

دوستي داشتم كه معيار و ملاك اهميت هر كسي نزد او بستگي داشت به منفعتي كه او از آن شخص مي‌ديد و يا خواهد ديد. روزي به اتفاق هم و براي كاري نزد شخصي رفته بوديم كه مسئوليت كوچكي در جايي داشت. آنجا بود كه من رفتار او را بخوبي تحت نظر گرفتم؛ چندين و چند بار از حال و احوالش پرسيد، صدبار قربان صدقه‌اش رفت و چون پروانه گردش چرخيد. راستش بسيار خرسند شده و در دل گفتم:«آفرين، چه پرمحبت شده، آدم شده!» درهمين هنگام با لبخندي جلو آمد و در گوشم گفت: «چرا چنين نشسته يي! پاشو برو بغل دستش، باهاش گرم بگير، او همان كسي است كه ما لازمش داريم. مگر نمي داني! او تا يك ماه ديگر به رياست فلان اداره منصوب خواهد شد... »، اما او درست چند روز قبل از انتصاب در پست جديد، گرفتار بدبختي شد. ابتدا در بيمارستان بستري شد و بعد بلافاصله فوت كرد. آن دوست! حتي براي تشييع جنازه اش هم نيامد.

مساله مهمي در كميسيوني بزرگ به شور گذاشته شد. من جوانترين عضو اين كميسيون بودم. آخر سالن در گوشه‌يي نشسته و به سخنان ديگر اعضا بدقت گوش مي كردم. آخر سخن گفتن در جمع بزرگان براي جواني چون من بسيار بيجا به نظر مي رسيد.
رئيس كميسيون يكي از اشخاص تاثير گذار اين مجمع بود، كه براي جمع بندي نظريات ارايه شده پشت تريبون قرار گرفت، ولي او خلاف گفتار همه سخنراني كرد. نادرستي سخنان او بر همه روشن بود، ولي نمي دانم چرا برخي از حاضران سخن او را تصديق مي كردند و بعضي از سخنرانان قبلي نيز حالتي به خود گرفته بودند كه انگار به او مي گفتند: احسن! هر آنچه مي گويي درست درست است و ما بيجا اظهار نظر كرديم، قربان!
متعجب و حيران مانده بودم، فكر مي‌كنم اين حالت بخاطر نخستين حضورم در كميسيوني اين چنيني به من دست داده بود. در همين فكر بودم كه بناگاه شخص درشت هيكلي دست بلند كرد و از جا برخاست. تقريبا پنج دقيقه سخن گفت و در آخر اضافه كرد:
«... و رفيق فلاني فلاينوويچ به همين دلايلي كه اشاره كردم، تمامي اظهارات جنابعالي را نادرست مي دانم». و روي صندليش نشست.
اين سخن هر چند گران بود، ولي رئيس كميسيون به اجبار تمامي گفته‌هاي او را قبول كرد و اين چنين شد كه همه حاضران نيز قبولش كردند.
او«شاجا باتيروف» بود.

كيسه سخن كساني كه به وقت سخن گفتن به هيچ كس ديگري نوبت نمي‌دهند و همواره تنها خود مي‌گويند، كم كم خالي مي‌شود.
من يكي از اين اشخاص را مي‌شناسم. او اكنون بيش از چهل سال است كه تمام سخناني را كه قبلا گفته دوباره تكرار مي‌كند.
اين گونه بودن نزد اشخاص غريبه هيچ عيبي ندارد. آنها با لذت به اين سخنان گوش مي سپارند، اما براي كساني كه نيم قرن با او بوده اند، اين تكرار بسيار سخت مي‌افتد.
درست است كه مي‌گويند، «تكرار مادر علم است». اما اگر تكرار بيش از حد باشد، تبديل به نامادري مي شود.
چنين اشخاصي اگر بسيار انسان باشند مي‌تواني سخنانش را پنجاه بار هم بشنوي و لذت ببري، ولي نه از سخنش، بلكه از سادگيش، از اينكه خود از كمبود خود بي خبر است و تو تنها تماشاگر ظاهر بيرونيش مي‌شوي.
اينها آدمهاي بدي نيستند؛ و به همين دليل هم اگر آنهاخود كمتر سخن بگويند و بيشتر گوش بدهند، مي‌توانند زينت مجامع و محافل بزرگ شوند.

همانطور كه خوانندگان متفاوتند، نامه‌هايي كه از طرف آنها به دست مولف مي رسد نيز بسيار متفاوت است.
در نامه‌يي كه يكي از خوانندگان براي من نوشته، چنين آمده است:«ديشب منظومه «تايماز بابا»ي شما را مكررا خواندم، تا اينكه سحرگاهان خواب رفتم و شما به خوابم آمدي. من غمگين و افسرده و سربه گريبان نشسته بودم، تا اينكه شما سر رسيدي و پرسيدي :«اي جوان! چرا چنين غمگين نشسته يي؟»
... من از اوضاع و احوال خود برايت گفتم. از اينكه در تامين مخارج ساخت سر پناهي براي زن و بچه‌هايم درمانده ام و تو با لبخندي رو به من كردي و گفتي: «اينكه ناراحتي ندارد. بگو ببينم چقدر پول مي خواهي؟» من از تو هشت هزار «منات» پول خواستم و تو قول دادي كه فردا آن را برايم بفرستي. حالا اگر به وعده يي كه دادي پايبندي، خواهشمندم كه آن پول را به آدرس روي پاكت بفرست.
هر چند من در كمال شرمندگي نتوانستم آن مقدارپولي را كه در خواب قولش را داده بودم بفرستم، وي طي نامه‌يي كه به مسئول «كالخوز» نوشتم، از او خواهش كردم كه در ساخت يك واحد مسكوني كمكش كند.

بخل و حسادت بيشتر و تنها ميان افراد ناتوان و توانا به وجود مي آيد. افراد ناتوان و عاجز هميشه به افراد توانا حسادت مي ورزند.
بين همكاران خلاق و مستعد حسادت جايي ندارد. اگر هم داشته باشد، همچون باد ملايمي است ـ كه گاهي بخاطر بهاي بي موردي كه از سرناداني به خود مي دهند، به وجود مي آيد ـ خواهد گذشت.
روزي يكي از دوستانم كه سرمايه فراواني به هم زده بود، مرا به مهماني دعوت كرد. از هر دري سخن گفتيم . وقتي كه بين صحبت هايمان سكوت حكمفرما شد، دو دستش را روي لبه‌هاي مبل تكيه داد و راست به چشمهايم نگاه كرد و گفت: «شاعر: آيا ممكن است از تو سوالي بكنم؟»
ـ بفرماييد.
ـ اگر به تو بگويند كه با زدن يك دكمه هر آنچه خواستي در مقابلت حاضر خواهد شد، توچه چيزي طلب مي‌كردي؟
من مي‌توانستم به سوال غير منتظره او جوابي كنايه دار بدهم، ولي چون مي خواستم بدانم كه منظور او از اين سوال چه بوده است، جواب درست دادم، بنابر اين سلامتي طلب مي كردم.
ـ مي دانم كه سلامتي طلب مي كردي. به غير از آن چه طلب مي‌كردي؟
ـ امنيت طلب مي كردم.
ـ اين را هم مي دانم، اما مي خواستم بدانم از ثروت و مال و منال چه مي خواستي؟
چند تا خودرو؟ چند تا خانه؟ چقدر پول؟ به عنوان مثال مي بيني كه من همه چيز دارم. با اين وجود اگر از من بپرسند، ديگر چه مي خواهي؟ من مي توانم خيلي چيزها طلب كنم. دو خودرو، سه خانه بزرگ همچون قصر و خيلي چيزهاي ديگر... خوب تو چه طلب مي كني؟
ـ من طلب مي كردم كه آدمهايي چون توكم شوند.
اين دوست از فرداي آن روز رابطه‌اش را با من قطع كرد.

در تنهايي، با خود سخن گفتن: بخاطر پيروزي هايت خوشحال و خرسند شدن هيچ اشكالي ندارد. اما زماني كه شخص ديگري در كنارت باشد و شما دو نفر براي هم به به بگوييد و از هم تعريف و تمجيد كنيد، اين عملي است ناپسند، اما اينكه من مي گويم، آن نيست كه تو بخواهي خوشحالي و خرسندي خود را از داشتن دوستي خوب پنهان نگه داري! يك چهارم اين خوشحالي را به دوستت بگو و سه چهارم ديگر آن را به مردم.
مردم خوشحالي و حتي فخر تو را از بابت داشتن چنين دوستي صد برابر كرده به دوستت تحويل خواهند داد.

انديشه‌هاي نو، قافيه‌هاي نو، تصويرهاي نو... البته هر چيز نو و جديد ـ هر چند هم كه كوچك باشد ـ براي شاعر آسان به دست نمي آيد و تو از اينكه آنها را يافته يي احساس افتخار مي كني.
زماني مي گذرد و تو به ناگاه مي بيني آنچه كه تازه يافته بودي، در گله اشعار ديگر شاعران بع ... بع ... مي كنند. چنان كه مي گويند : «دزد خجل نمي شود، آن كه دزد را ديد خجل مي شود.» . بعدها اگر خواستي در جايي اشعارت را بخواني، خود بابت يافته هاي نو خودت شرمنده مي‌شوي. با اينگونه شرمندگي هم مي شود كنار آمد، ولي از اينكه مبادا يكي از حاضران به ناگاه از جايش بلند شود و بگويد: «شاعر! اينهايي كه تو مي خواني همه‌اش دستبرد به اشعار فلان شعر است»؛ مي ترسي.

گلشن مهر

گزارشی از مراسم بزرگداشت مختومقلی فراغی در زادگاهش

مراسم باشکوه بزرگداشت 274 مین تولد سالگرد مختومقلی فراغی در روستای حاجی قوشان زادگاه شاعر به همت شورای روستا در حال برگزاری می باشد.
این مراسم در ساعت 9 صبح با پخش سرود جمهوری اسلامی ایران و با تلاوت چند از آیات کلام ا.. مجید توسط قاری جوان عبدالحکیم قوجق نژاد از اهالی ان روستا آغاز شد.
مدیر این برنامه ارازدردی خوجه با خیرمقدم گویی به مهمانان به تشریح برنامه های این مراسم پرداخت و سپس طواق گلدی مختوم نژاد از شاعران روستا شعری در وصف مختومقلی قرائت کردند که مورد توجه حضار قرار گرفت.
اجرای مراسم دوتار و موسیقی کلاسیک توسط عاشور پایمردی و آنه بردی وجدانی از برنامه های دیگر این مراسم بود.
دکتر ارازمحمد سارلی در بخش بعدی برنامه در مورد فعالیت های موسسه انتشاراتی مختومقلی گرگان و دیگر برنامه های ان در سال گذشته به سخنرانی پرداختند که ایشان به لزوم درج اشعار مختومقلی فراغی در کتاب های درسی دانش آموزان تاکید ورزیدند و جدیدترین کتاب های منتشر شده در مورد مختومقلی را به دبیر همایش این مراسم و استاد مراد دردی قاضی اهدا نمودند.

به گزارش خبرنگار سایت دانشجویان و دانش اموختگان ترکمن ایران از حاجی قوشان، مراسم باشکوه بزرگداشت مختومقلی فراغی در که روستای حاجی قوشان در حال برگزاری می باشد مهمانان داخلی و خارجی حضور دارند منجمله آقای شاپور دوجی از انجمن ترکمنهای مقیم گوتنبرگ سوئد که در سخنرانی کوتاهی که در این مراسم داشند ضمن ابراز خوشحالی و رضایت از برگزاری چنین مراسم هایی، یکی از دلایل اصلی مسافرت و سفر ایشان به ایران را مراسم های بزرگداشت تولد مختومقلی فراغی در ترکمن صحرا عنوان نمودند و سپس در پایان بیانات خود شعری در وصف مختومقلی سرودند.
نماینده انجمن ترکمنهای مقیم گوتبرگ سوئد در گفتگوی کوتاه به خبرنگار ما گفت: از اطلاع رسانی خوب و لحظه به لحظه سایت دانشجویان و دانش آموختگان ترکمن ایران کمال تشکر و قدردانی دارم بطوریکه ما ترکمنهای خارج از کشور با ورود به سایت خود را در ترکمن صحرا احساس می کردیم.
اجرای مراسم شعرخوانی توسط شاعران منطقه همچون قلیچ سخاوی از اوخی تپه و اجرای موسیقی سنتی دوتار ترکمنی توسط گروه رحیم عطایی از دیگر برنامه های این مراسم بود.

اجرای زیبای ذکر خنجر گروه عبدالرحیم آهنگری نیز مورد توجه و استقبال حضار قرار گرفت.
قابل ذکر است که در این مراسم فرماندار گنبد و تنی چند از اعضای شورای شهر گنبدکاووس نیز حضور داشتند

ادامه گزارش  و بخش پایانی

 در ادامه برنامه مراسم بزرگداشت 274 مین تولد مختومقلی در حاجی قوشان، اشعاری در وصف مختومقلی توسط منصور طبری رئیس انجمن شعر و ادب ترکمنی میراث گنبد و کودکان روستای حاجی قوشان مهری و رشید رحیمی و شاعررجب مختوم نژاد اجرا شد.
در بخش بعدی برنامه عبدالرحیم نیازی ساعی که در مورد برنامه های روزهای آینده در قالب اولین کنگره بین المللی مختومقلی فراغی و استاد حاجی مراد دردی قاضی در مورد زندگی مختومقلی و اندیشه های شاعر به ایراد نطق پرداختند.
امان قلیچ شادمهر از طرف انجمن شعر و ادب ترکمنی میراث ضمن گرامیداشت 274 مین سالگرد تولد مختومقلی در مورد زادگاه این شاعر در حاجی قوشان به سرودن اشعاری پرداختند.
اجرای موسیقی سنتی ترکمنی دوتار توسط نورجان آهمند و منات اهنگری با اجرای ترانه های یادبولی و نوایی از بخش های پایانی این مراسم بود.
پس از پایان برنامه ، مراسم پذیرایی ضیافت نهار (صدقه) در مدرسه روستای حاجی قوشان بود.
گزارش ها از : خبرنگار سایت حاجی قربان طریک

دانشجویان ترکمن

برای مشاهده بهتر عکسها به لینکهای زیر کلیک کنید  :

صفحه اول                             صفحه دوم

دیگر مقالات:

مختومقلی فردوسی ترکمنها

مختومقلی شاعری درد آشنا

  اشعار مختومقلی و جامعه امروزی ترکمنها

همیشه هر قوم و مردمی را قهرمانی بوده است که گاه پیامبر بوده و گاه پیامبر گونه. رسالت اینان جز اصلاع اجتماع و مردش نبوده و همیشه در پی این بوده اند که با پندهایشان از مشکلاتی که مردم گریبانگیر آن شده بکاهند و اینگونه نیز می کردند و اجتماع او را همیشه قهرمان می نامد و برای او ارج می نهد تا که با شناخت و پیروی از او به آنچه که سعادت می نامند دست یابند . و هر گاه جامعه این گونه شخصیتها را به فراموشی بسپارد و یا چهره حقیقی او را در پشت پرده ظاهر پنهان سازد و گفته و آموزه هایش پیروی نداشته باشد جامعه وضعیت بحرانی پیدا خواهد کرد و سبب بر هم خوردن نظام اجتماعی می گردد.

می توان گفت که اجتماعی در جهان وجود ندارد که از این گونه شخصیتها و قهرمانها نداشته باشد و قهرمان پیامبر گونه ما ترکمنها نیز بی شک مختومقلی فراغی شاعر شهیرمان می باشد .

شخصیتی که ما خیلی به او احترام می گذاریم چنان که سبب حیرت دیگر مردمان می گردد و همیشه یاد او می کنیم و اشعارش ورد زبان ترکمنها بوده است. و تا زمانی که چهره حقیقی اش شناخته شده برای جامعه ترکمنها بود کمتر از معضلات اجتماعی رنج می بردند ولی اکنون چهره حقیقی ایشان برای بسیاری از ترکمنها ناشناخته است دچار معضلات اجتماعی گشته ایم و تا کنون راه مناسبی برای حل آن پیدا نکرده ایم.

زمانی بود که ترکمنها بیشتر اشعارش را در ذهنشان حک کرده بودند و از آن پیروی می کردند و سر لوحه اعمال خویش قرار می دادند و با وجود آنهمه فشارها و مشکلات جامعه ایده آلی را داشتند. اما امروزه که تمامی ما از سواد خواندن و نوشتن بهره مندیم کمتر دیوان مختومقلی فراغی را می گشایم و چهره این قرمان ماندگار برای بسیاری از ما ناشناخته مانده است و تقریبا قشر خاصی دیوان آن حضرت را در دستشان دارند و مروری بر اشعارشان می کندد و بیشتر آنها نیز به ظاهر اشعار می پردازند و تنها از زیبایی آن اشعار بهره مند می شوند و به عمق اشعارشان نظری نمی افکنند. کتابها و مقالات و رسالات فراوانی در مورد آن حضرت نگاشته شده است که افزون آن به بررسی ظواهر شعر پرداخته اند و توجهی به هدف از سروده شدن اشعار ندارند. مختومقلی فراغی را نه تنها همه ما ترکمنها بلکه غیر ترکمنهای زیادی اسماَ می شناسند اما ما چند جوان تحصیلکرده و دانشجوی ترکمن داریم که در کنار دیگر کتبش دیوان مختومقلی را نیز داشته باشند و چند جوان تحصیلکرده و آشنا به چند زبان، قادر به خواندن اشعار مختومقلی و درک آن می باشد و جوانان دور از علم و کتاب جای خود.

من که خودم را ترکمنی دانشجو می دانم تا دو سال پیش برای یکبار نیز دیوان مختومقلی را لمس نکرده بودم و گوش به آهنگهای باغشی ها نسپرده بودم و اگر هم گوش می دادم چیزی نمی توانستم استنباط کنم و حتی قادر به خواندن نوشته های ترکمنی نبودم تا اینکه مختومقلی را شناختم آن هم نه از طریق یک ترکمن بلکه از طریق کسی که ترکمن نبود اما مختومقلی فراغی را بهتر از هر ترکمنی شناخته بود و از او کمک می خواست و پیرو راه بود. کسی که همه ایرانیها او را می شناسند و به او احترام می گذارند کسی که خود را بامداد می نامد و دیگران با نام شاملو او را می شناسند. علاقه به اشعار شاملو مدتها پیش در وجودم بود تا یک روز چشمم به شعر "پیغام " افتاد و وقتی خواندم ابتدا احساس غرور کردم از اینکه اینچنین شاعر ما را می ستاید و سپس به خود گفتم مختومقلی فراغی کیست؟ و بر آن شدم تا او را هر چه بهتر بشناسم و مدت زیادی سعی می کردم تا خواندن نوشته های ترکمنی را فرا گیرم و از آنجا که کسی نبود که یاریم دهد برایم مشکل بود و بعد از این که توانستم تا حدودی اشعارش را بخوانم تا مقداری توانستم آن حضرت را بشناسم  و همین یه ذره شناخت سبب شد تا دیوان فراغی را بیشتر از هر کتابی دوست داشته باشم و هر روز و شب بر آن می نگرم تا که بهتر زیستن را از او فرا گیرم.

وقتی دیوان اشعارش را می گشایم به حیرت می افتم که مسئله اجتماعیی وجود ندارد که آن حضرت از آن سخن نگفته باشد و راه حلی برای آن ارائه نداده باشد از جوانان گرفته و مشکلات آنان و پندهایی که به جوانان میدهد تا نکوهش به ثروتمندان که دستگیر به نیازمندان نیستند و ثروت آنها مایه آرامش آنان نیست مگر این که دست نیازمندی را بگیرند و ازدواج و روشن کردن مضرّات اعتیاد به مواد مخدّر و انحاد بین مردم و احترام به حقوق همدیگر و به حقوق دیگر مذاهب و نژادها ، رعایت حقوق همسایگان، جلوگیری از مفاسد اقتصادی چون ربا خواری و مفاسد اجتماعی چون دزدی، انجام فرایض و تکالیف دینی چون نماز، نصیحتش به ملایان و روحانیون تا دست از ریا بردارند و مردم با دلی پاک به راه درست هدایت کنند، عاقبت آنانکه به حقوق خود احترام نمی گذارند به مانند شرابخواران و زنا کاران و سفارش او به همه که تا می توانند در پی به امنیت و آرامش رساندن مردمان خود باشند و در پی استقلال و آزادی باشند و نمونه های دیگری که به وضوح می توان در دیوانش یافت.

جامعه امروزی ما ترکمنها پر گشته از معضلات اجتماعی که نمی توان آنرا نا دیده گرفت معضلاتی که اگر راه حلّی برای آنان پیدا نشود جامعه را به نابودی خواهد کشاند و تمام ارزشهای ما له خواهند شد.

معضلاتی نظیر جوانان،  که به جای اینکه با دستان قدرتمندشان و ذهن هوشمندشان سعادت و آرامش را برای خود و مردمش به ارمغان بیاورد سوار بر موتور می شوند و آرامش را هم از خودشان وهم از مردمشان سلب کنند. آن جوانانی که باید خنجر به روی آنکه امنیت جامعه اش را برهم می زنند خنجر به روی هم می کشند و امنیت جامعه شان را خودشان بر هم می زنند و یا آن جوانانی که به مرتبه ای از ترقی می رسند اما مردمش را و خودش را فراموش کرده است.

و یا معضل خودباختگی و فراموش فرهنگ خود و دل به فرهنگ دیگران سپردن . امروزه اگر وراد یک شهر ترکمن نشینی بشویم اگر آن چند نفری که پایبند به فرهنگشان هستند را نبینیم چگون می توانیم بگویم که اینجا ترکمنهایی هستند و یا معضلات دیگری چون اعتیاد در بین جوانان، طلاق، عدم احترام به حقوق همدیگر، عدم وجود اتحاد و همبستگی، افزایش ربا خواری و ریا کاری ووو....

به راستی با وجود اینهمه مشکل اجتماعی در جامعه کنونی ما چرا در پی آن نباشیم که مختومقلی را چون گذشته شاعر عامه کنیم شاعری که همگان می شناسدش و به احترام می گذارد و او را الگوی خود قرار می دهند. و احترامی که از روی شناخت ما از شخصیت واقعی اش نه از روی تقلید از دیگران .

این روزها که روزهای بزرگداشت این قهرمان ترکمنهاست بهترین فرصت است برای شناختن چهره اصلی و پشت پرده ظواهر مانده مختومقلی است و مهمتر از همه شناساندن او به تمام قشرهای جامعه مان است و اجرای برنامه هایی که سبب ترویج افکار و اندیشه ها و آرمانهای آن حضرت تا راه حلی باشد برای حلّ این مشکلات .چرا که هیچ گره ای با زور و فشار باز نمی شود بلکه محکمتر می گردد و تنها می توان با عشق و محبت باز کرد عشقی که ترکمنها به حضرت مختومقلی فراغی دارند.

نرم افزار دایره المعارف ترکمن صحرا توسط دانش آموز گمیشانی در جشنواره خوارزمی ارائه گردید . نخستین نرم افزار جالب و زیبا در باب آداب و رسوم ، فرهنگ، جغرافیا و اماکن دیدنی ترکمن صحرا که توسط دانش آموز رشته ریاضی و فیزیک گمیشانی آقای  کرامت الله گری به جشنواره خوارزمی استان گلستان ارائه گردید توانست حائز رتبه در این جشنواره گردد. این نرم افزار که از بین 3000 هزار نرم افزار ارائه شده در این جشنواره مورد توجه داوران قرار گرفته است در قالب و گرافیکی زیبا معرف زندگانی مردم ترکمن ساکن در استان گلستان می باشد که جهت آشنایی مردم سراسر کشور اسلامی ایران جهت شناخت هموطنان خطه ترکمن صحرا تدوین شده است .

سرزمین پهناور ترکمن صحرا از شهرستان بندرترکمن و شهر گمیشان در حاشیه شرقی دریای خزر، واقع در استان گلستان، شروع و تا منطقه راز و جرگلان از توابع شهرستان بجنورد واقع در استان خراسان شمالی ادامه یافته و از طرف شمال با کشور ترکمنستان هم‌مرز می‌باشد. در این فاصله شهرهای آق‌قلا، گنبدکاووس، اینچه برون، کلاله و مراوه تپه قرار داشته و شهر گنبدکاووس نسبت به کل منطقه ترکمن صحرا مرکزیت دارد. ساکنین اصلی این منطقه از نژاد ترکمن بوده و زبان مادری آنها ترکمنی و همگی اهل سنت و حنفی مذهب می‌باشند. جمعیت ترکمنها بالغ بر یک میلیون نفر تخمین زده می‌شود.

شخصیت‌های بزرگی در طول تاریخ این منطقه درخشیده‌اند که نقش اساتید بزرگ، مرحوم عبدالقادرآخوند داغستانی و مرحوم عبدالوهاب آخوند داغستانی(فروزشی) در تحولات دینی و مذهبی ترکمن‌صحرا منحصربه‌فرد بوده و به راستی می‌توان آنها را از مصلحان دینی تراز اول منطقه به شمار آورد.

از شهرت آنان پیداست که اصالتا اهل داغستان(از ایالت‌های خودمختار روسیه) بوده‌اند.

عبدالقادر در زادگاه خود، نزد اساتید بزرگ علوم دینی را فرا گرفت و با هوش و ذکاوتی که داشت و با تلاش و کوشش فراوان، در سن20سالگی، زبانزد خاص و عام گردید و این زمان مصادف بود با مبارزات شیخ شامیل. این مبارزات روحیه ای تازه در عبدالقادر دمید و بعنوان رهرو سردار بزرگ داغستان، مبارزات خود را با تکیه بر آیات و احادیث بر علیه ظلم و جور استبداد سرخ آغاز نمود و به همین جهت همیشه در تعقیب و گریز با نظام حاکم بود. فشار و خفقان عرصه را بر عالمان دینی تنگ نموده بود، به طوری که اعدام عالمان مبارز، رویه‌ی رایج آن زمان شده بود. به همین جهت تفکر مهاجرت در عبدالقادر آخوند شکل گرفت و عاقبت با دو برادر خود به نامهای ابراهیم آخوند و محمد، هجرت از زادگاه خود را آغاز و در سال 1348هجری قمری(1306 هجری شمسی) در سن حدود 29سالگی بعد از رنج و مشقت فراوان وارد خاک ترکمن‌صحرای ایران گردید.

اسکان در ترکمن‌صحرای ایران و نسبت خویشاوندی با عبدالوهاب آخوند و نیز هوش و ذکاوت و تلاش خستگی‌ناپذیری که در او سراغ داشت، استاد را برآن داشت، برادرش-محمد- را مأمور انتقال عبدالوهاب از داغستان به ترکمن‌صحرا کند. این دو یار دیرینه مجددا در خاک ایران در کنار هم قرار گرفتند و به تبلیغ دین و ترویج معارف اسلامی پرداختند. نور علم و ایمان آنها روشنایی بخش ترکمن‌صحرا گردید؛ اما کشف حجاب رضاخانی بار دیگر زمینه هجرت دوم را برای این مردان خدا فراهم ساخت.

کاروان مهاجران راه خدا به سرپرستی عبدالقادر آخوند و به همراهی عبدالوهاب آخوند و دیگران عازم کردستان عراق شدند. اسکان در شهرهای سقز، بغداد، سلیمانیه، حلبچه و کرکوک و مصاحبت و ملازمت با علمای طراز اول کردستان از قبیل ملا عبدالعظیم مجتهدی، شیخ علاءالدین و غیره شناخت مهاجران راه خدا را به معارف دینی و اسلامی به گونه‌ای افزون کرده بود، که در نزد اساتید بزرگ کردستان بعنوان عالمان طراز اول شناخته شدند.

کسب علم و فضیلت و جهاد علمی این بزرگان از یک طرف و نیز کار و تلاش شبانه‌روزی برای ارتزاق خانواده از طرف دیگر، دوران پرمشقت همراه با تجربه‌ای گران‌سنگ را در زندگی آنان رقم زد. تا اینکه هشت سال از این دوران سپری شد و اوضاع ایران متحول گردید و رضاخان به تبعیدگاه رفت و شرایط بازگشت مجدد به ترکمن‌صحرا فراهم گردید(سال1320هجری‌شمسی).

هشت سال دوران هجرت، مردان مهاجر را آبدیده کرده بود و دست و پنجه نرم کردن با مشکلات عدیده زندگی، و کسب فیض از محضر عالمان بزرگ، آنان را تبدیل به شخصیتهای برجسته‌ای نموده بود و هر یک نمونه بارزی از صاحبان علم و تقوی شده بودند و با کوله باری از تجربه و علم و تقوی بار دیگر در ترکمن‌صحرا استقرار یافته و این بار با روحیه ای خستگی ناپذیر به ترویج معارف دینی پرداختند.

نبوغ علمی این بزرگان از یک‌طرف و تقوی و پرهیزگاری آنان از طرف دیگر، موجب شد تا در ترکمن‌صحرا شهره عام و خاص شوند و طلاب علوم دینی در نزد آنان به کسب علم بپردازند. مدارس علوم دینی توسعه یافت؛ به طوری که شمع وجود این عزیزان در هر کوی و برزن نورافشانی می‌نماید. مدارس علوم دینی، که امروزه در غالب روستاها فعال هستند و تعداد آنها بالغ بر 157مورد است، نتیجه‌ی مجاهدت‌های این بزرگواران تلقی می‌شود. این مدارس، حدود 4250نفر طلبه را در خود جای داده‌اند. امروزه برخی از علمای بزرگ در ترکمن‌صحرا، خود را مدیون تلاش و دانش آن عزیزان می‌دانند.

در حال حاضر عباس آخوند علیزاده فرزند ابراهیم آخوند و برادرزاده استاد عبدالقادرآخوند در روستای گلیداغ(محل دفن استاد) و طه آخوند فروزشی فرزند استاد عبدالوهاب آخوند در روستای اورجنلی(محل دفن استاد) از توابع شهرستان کلاله(هر یک با بیش از 100طلبه) دارای حوزه علمیه بوده و ضمن ادامه راه آن بزرگواران به ترویج علوم دینی و تربیت طلاب می‌پردازند. امروزه اکثریت قریب به اتفاق حوزه‌های علمیه ترکمن‌صحرا منتسب به یکی ازاین دو بزرگوار می‌باشد.

عاقبت عبدالقادر آخوند داغستانی در سن 63سالگی در سال 1340هجری‌شمسی و عبدالوهاب آخوند در سن 91سالگی در سال 1371 دعوت حق را لبیک گفته و به دیار باقی شتافتند.

روحشان شاد و راهشان پر رهرو باد!


منبع:
"مهاجران داغستان" تالیف آقای هادی خرمالی

شعر از : رسول حمزاتف ( شاعر داغستان)

ترجمه از : امان قلیچ شادمهر

من می گویم:

عقاب

نخستین موجود روی زمین بوده

و هندیان می گویند:

نه ، مار بوده

اکنون می خواهم

                      به اساس خلقت جهان پی ببرم

شاید انسان

آغازین خلقت بوده باشد

ولی از آن زمان تاکنون

دسته ای عقاب شدند و پرواز کردند

و دسته ای دیگر

به مار تبدیل شدند.

گزارش مراسم مختومقلی از گوتنبرگ سوئد

ماختوم قلي سزله هرنه بلنينگ

اوزيگه کمليگ بيل آيتماني اولنيگ

تاراشلا شاقلاتغين کونگله گلنيگ

سندن سونکيلره يادگار بولسين

31 اردیبهشت 1385

من گزارش مراسم را با شعری از مختومقلی آغاز کردم، این قطعه شعر به تنهائی بیانگر عظمت مختومقلی در هر زمان و حامل پیامی همیشگی برای همه ی ما میباشد. ما ترکمنها، شعرا و ادیبان بسیاری داریم و داشتیم هر یک از این بزرگان در جای جای فرهنگ و ادبیات ترکمن درسخت ترین شرایط نقش بسیار جدّی داشته و دارند. اگر کمینه..... یا عیدی به بی عدالتیها حمله میکنند، ملانفس و.... در وصف دوست داشتن و محبت میسراید، مختومقلی ، کریم، ستار ...و... به همبستگی و آزاده گی دعوت میکنند .... همه ی ادیبان ، هنرمندان و شاعران ترکمن برای صیقل دادن و پرورش یک هدف ، هدف مقدسی که پدر مختومقلی بذرآنرا کاشت همّت میکنند. اگر امروز و در آینده مراسمی برای مختومقلی برگزار میشود و برگزار خواهد شد، دلیلش این نیست و نبوده که ما فقط مختومقلی را داریم . بلکه دلیلش بسیار ساده است مختومقلی درخت زبان ادبی ترکمن را که پدر کاشته بود رشد داد و تکامل بخشید و به آیندگان این امکان را داد آنچه که پدر و پسر طی کرده اند ادامه دهند و هر روز این درخت را آبیاری کنند و شاخ و برگ آنرا تمیز نمایند، و درخت ادبیات و زبان ترکمن را هر روز تنومندتر و پر بارتر کنند. مراسم این استاد در واقع مراسم گرامیداشت تمامی ادیبان و شاعران ترکمن میباشد و یا درست تر گفته باشم جشن و سالگرد زبان و ادبیاد ترکمن است. به همین دلیل هم هفته ی مختومقلی در هرجای دنیا ترکمنی باشد گرامی خواهند داشت و به مختومقلی افتخار خواهند کرد چونکه به خود به زبان و ادبیات خود افتخار میکنند......

برای بزرگداشت هر چه با شکوهتر این هفته ی مقدس مدتها بود انچمن فرهنگی ترکمنهای گوتنبرگ سوئد تلاش فراوانی به خرج داد تا مراسم بزرگی را برای شهروندان ترکمن این شهر تدارک ببیند. در این رابطه مسئولین انجمن فرهنگی ترکمنهای گوتنبرگ تلاش کردند مهمانان بزرگی از ایران دعوت کرده تا با برگزاری مراسم بزرگداشت مختومقلی بتوانند همبستگی خود را با ترکمنان سراسر جهان نشان دهند. در این رابطه انجمن فرهنگی ترکمنهای گوتنبرگ برای شاعر بزرگ و شخصیت  فرهنگی صاحب نام و با نفوذ ترکمنهای ایران آقای ستار سوقی، آقای اراز محمد شیرمحمدلی بخشی و دوتار زن بزرگ ترکمنهای ایران و بخشی، سازنده و هنرمند هزار هنر ترکمنهای ایران آقای یوسف دیبائی را ازادارات مربوطه ی کشور سوئد درخواست ویزا نمود. ولی با تاًسف باید بگوئیم مسئولین انجمن از مسئولین کشور سوئد جوابی دریافت نکردند. با این وجود مسئولین انجمن  مأیوس نشده و به تلاش خود ادامه دادند و کانالهای مختلفی را به آزمایش گذاشتند تا مهمانان خود را در مراسم سالگرد مختومقلی در کنار و در جمع خود داشته باشند . تلاشی که هفته ها قبل از نوروز بایرام شروع شده بود و در برگیرنده ی هزینه ی فراوانی برای انجمن ترکمنهای گوتنرگ شد هنوز هم پی گیری میشود. مسئولین انجمن هنوز هم امیدوارند شخصیتهای بزرگ هنری و فرهنگی ترکمنهای ایران را روز در سوئد ملاقات کنند و از دیدار آنان فیض ببرند. در میان همه تلاشها و امیدها خبر ناگوار از دست دادن فرزند دلبند شاعر ستار سوقی در آنتن خبرها قرار گرفت و این خبر سنگین و نا گوار همه ی تلاشهای انجمن ترکمنهای گوتنبرگ را زیر سایه ی خود قرار داد. انجمن فرهنگی ترکمنهای گوتنبرگ با صدور بیانیه ای از دست دادن جگر گوشه ی شاعر را به استاد و خانواده اش تسلیت گفتند و دعوت آن عزیزان را به زمان آتی واگذار نمودند . عدم پاسخ گوئی مسئولین سوئد و خبر ناگواری که از ایران دریافت شده بود مسئولین انجمن را بر آن داشته بود که خود را به مراسمی با امکانات خود آماده کنند. در این میان در کمال بی خبری از آلمان خبری جدید در یافت کردند که دکتر مجید تکه  سازنده و دوتاریست بزرگ ترکمنهای ایران در مراسم سالگرد مختومقلی در شهر کلن آلمان شرکت میکند . انجمن گوتنبرگ از موقعیت پیش آمده استقبال کرد و آن بزرگ مرد هنر ترکمن و در کنار ایشان  شاعر  و نویسنده ی ترکمنستان شیرالی نورمرادف را به مراسم بزرگ داشت مختومقلی دعوت کردند.

مراسم روز شنبه مصادف با 30 اردیبهشت 1385 با نیم ساعت تأخیر ساعت19.30 دقیقه به وقت اروپا آغاز شد و تا صبح یک شنبه با گرمی خاص خود ادامه یافت. در این مراسم علاوه بر ترکمنهای شهر گوتنبرگ از دیگر شهرهای سوئد و از کشور دانمارک نیز شرکت داشتند.. ترکمهای شهر گوتنبرگ همیشه به مناسبتهای گوناگون  مراسمهای گوناگونی برگزار میکردند ولی حضور انبوه ترکمنها را من فقط یکبار سالها پیش در جشن استقلال ترکمنستان در همین شهر تجربه کردم.... قبل از همه یکی از مسئولین انجمن گوتنبرگ در جایگاه سخنرانی قرار گرفت و به مهمانان خود خوش آمد گفت و سخنانی کوتاهی در مورد مختومقلی و نقش آن بزرگوار را در ادبیات ترکمن بیان نمود و خود به عنوان مجری برنامه از آقای بردی آق بندی یکی از نخبه گان ادبیات و شعر ترکمن خواست برای ایراد سخنانی در جای تالار سخنرانی قرار گیرد . بردی آقا در میان انبوه جمعیت که برای ایشان کف میزدند در تالار سخنرانی قرار گرفت و به حاضرین از طرف خود و انجمن ترکمنهای گوتنبرگ خوش آمد گفت و سخنان خود را با قطعه شعری که خود  سروده بود آغاز کرد:

آی بیلمه دیم دا باغتیم دان نألیگخ دأل، تۆرکمن دوغلانئم اۆچین، واغتیم دان اجیر چکیأن، آغئز آلا لئغیم اۆچین، آغزی بیره تانگری بیر، هاچان دیجک بأش دوغان، قوانیأرئن ینه ـ ده تۆرکمن بارلئغی اۆچین،

 و در ادامه به نقش ارزشمند ادیبان و شاعران ترکمن در زبان ادبی ترکمن اشاره کرد و این دو نفر برنامه ی شب را تا آخر با همکاری هم و متنوع پیش بردند و به برنامه ی شب حالت متنوعی دادند.

بردی آقا بعد از اتمام سخنان خود از شاهپور دوجی را برای ایراد سخنرانی و خواندن شعر به جای گاه سخنرانی دعوت کرد. آقای دوجی چهره ی شناخته برای تمامی حاضرین بود. ایشان در برنامه ریزی و در تدارک این مراسم فعالتراز همه شرکت کرده بود .آقای دوجی نه تنها به عنوان یک نخبه ی فرهنگی و ادبی در میان ترکمنهای اروپا شناخته میشود بلکه خود نیز به عنوان یک شاعر مدتی است در مراسم ها شعر میسراید. از میان انبوه جمعیت تشویق کننده آقای دوجی در جای گاه سخنرانی جای گرفت و از حضور جمعیت حاضر در مراسم امروز تشکر کرد و سخنانی در رابطه مختومقلی و نقش آن در زبان ادبی ترکمنی ایراد نمود و بعد شعری با صدای دل نشین خود در وصف مختومقلی از سروده های عزیزوف را خواند که مورد تشویق حاضرین قرار گرفت . آقای دوجی در این مراسم چندین بار در جایگاه سخنرانی قرار گرفت و از شاعران مختلف ترکمن منجمله شاعر و استاد شعر ترکمن ستار سوقی را با نام" کأر قالار"

تالاش گونی برک قوشالسا قوشاقلار، ینگش گونی دؤلی بولور ساچاقلار، پأک کأرینی خارایله یان قوچاقلار، نانا یتمز کوب ایچینده حور قالار

سرود و به همین ترتیب در ادامه به آن عزیزان ستار سوقی، اراز محمد شیرمحمدلی و یوسف دیبائی اشاره کرد که قرار بود در این مراسم در جمع ما باشد ولی با مخالفت مسئولین مربوطه ی ادارات سوئد قرار گرفت..... و در ادامه شعری از آقای آهونبر شاعر فقید ترکمن را خواند.

انسان، سن بولماسنگ دنیأً ـ ده بولماز

عجیز توتما اوزونگ دنیانگ ایه سی

سنگ قوجورینگ سوودان نفت دان چیقاریار

گوزل لیگینگ دیره گی هم سویه سی

آقای دوجی در بخشهای مختلف مراسم شعرها ی گوناگونی در وصف پراغی منجمله شعری از شاعر بزرگ و خلّاق ترکمنهای ایران عیدمحمد اونق که در وصف شعر مختومقلی سروده بود را خواند:

اقبال منی آنگ اتدی چارمیخا گردی منی

باشیمی ایلاماق اوچین ترلادی دوردی منی

گون گویجینه قاینادیپ بوزدا دونگدیردی منی

اوندا- دا دئن مان دون مان جیدا دیم گوردی منی

عشق یوره گیم ده قایناپ یاندیردی گردی منی

در آخر از همه  آقای دوجی شعری از خود که در وصف مختومقلی سروده بود به حضور حاضرین تقدیم نمود که بیتی از آن اینگونه است:

ادبی دیل مئزینگ دۆبی نی توتون

منزل منزل یوراپ اوزوق یول اوتن

گیجه لر اویامان گوندیزه یه تن

ایلینگ اقبالی نا یانیپ هم توتان

بلند لنگ بلندی سن مختومقلی

آقای دوجی در پایان یک بار دیگر از حاضرین تشکر کرد و یک بار دیگر هفته ی استاد شعر و  ادبیات نوین ترکمن مختومقلی پراغی را به همه تبریک گفت:

مجریان برنامه را بعد از آقای دوجی نوبت را به مهمان عزیز ما دکتر مجیدتکه آهنگ ساز و دوتاریست و استاد بزرگ دوتار ترکمنصحرا تقدیم کردند . حاضرین همه جملگی این استاد را میشناختند و بارها از نزدیک به سازهای استاد گوش کرده اند و یک بار نیز در همین شهر و در همین سالن با استاد دیدار داشتند حتی بسیار جوانتر ها که در دوران کودکی صحرا را به سوی سرنوشت رها کرده بودند نام استاد را شنیده بودند .حضور استاد در صحنه همراه با کف زدنهای ممتد حاضرین روبرو شد بعد از تشویق طولانی سکوت بر فضای سالن حاکم شد. جمع حاضر در سکوت کامل کوچکترین حرکت استاد را زیر نظر داشتند. استاد مثل همیشه نرم و با طراوت خود را آماده میکرد لحظه ها مثل هفته شده بود که استاد در جایگاه سخنرانی قرار گرفت و قبل از هر چیز سالگرد مختومقلی را به همه ی حاضرین تبریک گفت و از اینکه خود را در جمع عزیزان خود میبیند بسیار ابراز خوشحالی میکرد و در ادامه به پیامهای مختومقلی و به جایگاه آن در زبان، شعر و ادبیات ترکمن اشاره کرد و بعد از حاضرین اجازه خواست و انگشتان طلائی خود را بر تارهای خود برد و به نرمی خاصی که فقط متعلق به مجید میباشد به نوازش در آورد. و حاضرین را به مکانی دیگر و دور دست به پرواز فرا خواند.

همه نه تنها مبهوت هنر مجید بودند بلکه مجید آنها را با خود به صحرا برده بود . با به اتمام رسیدن اولین ساز حاضرین کف بلندی به سلامتی مجید و هنر او زدند و شعار ساق بول از همه جا شنیده میشد . مجید در این مراسم واقعاً مایه گذاشت و بارها در صحنه حاضر شد و سازهای مختلفی را برای حاضرین نواخت و قبل از هر ساز استاد تلاش کرد در چگونه گی ایجاد ساز ها توضیح دهد و حاضرین را در جریان موقعیت زمانی هر ساز قرار میداد . استاد ساز دیلبرم که بر روی شعر مأتاجی ساخته شده بود و به وسیله ی بخشی قایغسیز چاریف ترانه شده بود را اولین بار در این مراسم به زیبائی نواخت و خود نیز قبل از نواختن ساز شعر دیلبرم را از مأتاجی برای حاضرین سرود و در مورد این شعر و چگونگی ساخته شدن ساز بر این شعر را توضیح داد. در سراسر برنامه شب مجید ستاره بود و همیشه هم با استقبال بی نظیر حاضرین روبرو شد .

مراسم بعد از چند ساز استاد مجید نوبت به هنرنمائی دختران گوتنبرگ رسید که مجریان برنامه آن عزیزان را به تالار جشن فراخواند. این دختران سالها در مراسمهای مختلف انجمن فرهنگی ترکمنها هنرنمائی کرده اند ، سارا ، ماهم و آناجان چهره های شناخته ای بودند که از سالها ی پیش در حضور مردم رقصهای فولکولوریک ترکمنی را به نمایش میگذاشتند . امروز نیز نوبت این عزیزان بود که هنر خود را در مقابل حاضرین در مراسم مختومقلی به نمایش بگذارند و سامیه نیز امسال به جمع آنها پیوسته بود. با حضور دختران در صحنه حاضرین همه گی در تشویق عزیزان کف زدند  و این کف زدنها به شکل ممتد ادامه پیدا کرد. دختران قبل از هر چیز خود را معرفی کردند و سالگرد مختومقلی را به همه تبریک گفتند.  بعد هنر خود را با رقص کوش دپدی به نمایش حاضرین گذاشتند نمایش دورناهای گوتنبرگ همه را به هیجان در آورد و حاضرین با خوشحالی عمیق خود دختران گوتنبرگ را تشویق کردند، مهمانان ما از ترکمنستان، از ترکمنصحرا و دانمارک اولین بار بود که هنر این عزیزان را نظاره میکردند. هر چند مهمانان مراسم، خود در ترکمنستان و ترکمنصحرا به رقص پروانه های ترکمن در شهر و روستاهای خود غرور کرده اند ولی وقتی برنامه ی دورنا های گوتنبرگ را تماشا کردند احساس جدیدی بر مهمانان دست میداد . احساس یک دلی ، احساس حضور مختومقلی درجمع حاضرین و تأثیر پیام آن بزرگوار در قلب تک تک ترکمنها در هر کجای دنیا که باشند. تشویق حاضرین  به قدری زیاد بود که دختران مجبور شدند دوباره به صحنه بیایند و از احساسات حاضرین تشکر دوباره نمایند.  

---

بعد از برنامه دختران گوتنرگ نوبت به مهمان عزیز مراسم، آقای شیرالی نورمرادف، شاعر و نویسنده ی بزرگ ترکمنستان، در صحنه حاضر شد و مورد تشویق حاضرین در سالن قرار گرفت.  همه ی بزرگترهای حاضر در مجلس با شاعر آشنا بودند و از شعرهای سنگین و سوزناک ایشان با خبر بودند و میدانستند که شاعر دو زندان را پشت سر گذاشته ، نه با شوروی کنار آمد و نه به دیکتاتوری نیازوف گردن نهاد به همین دلیل هم شاعر با قلبی پاره وطن عزیز خود را ترک کرد و مدتی است که در سوئد به شکل تبعیدی زندگی میکند و در اولین سال ورود خود به سوئد برنده ی جایزه ی قلم سوئد، را از پنکلوپ سوئد دریافت کرد، شاعر قبل از هر چیز تولد مختومقلی را به حاضرین تبریک گفت و از اینکه شاعر برای مراسم این مرد بزرگ دعوت شده بود از مسئولین انجمن ترکمنهای گوتنبرگ و از حاضرین تشکر کرد . و شعرهای مختلفی را در مورد مختومقلی و ترکمنها  بر حاضرین سرود . شاعر در بخشی از شعر خود میگوید.

دیر پیتراق بولان ترکمن ایزینگا دولان ترکمن یاد توپراقدا کوک ورمان یاپراقی سولان ترکمن   پیتراب گیدن تورکمن هایسی بیر دولت چوبلار گؤر هرینگ بیر یرده سینگ اهلی بیر هرده سینگ

شاعر بارها در صحنه حاضر شد و با وجود کهولت سن تا آخر برنامه حاضرین در مجلس را همراهی کرد و سراسر برنامه مورد تشویق حاضرین در مجلس قرار گرفت.

در بخشهای پایانی برنامه دوباره مجید در صحنه حاضر شد و با سازهای دلنشین خود حاضرین را به وجد در آورد ومورد تشویق حاضرین قرار گرفت در پایان برنامه آقای آق بندی از طرف انجمن ترکمنهای گوتنبرگ از کسانی که در تهیه ی این برنامه یاری کردند و وقت زیادی را صرف هرچه با شکوهتر شدن برنامه صرف کرده بودند تشکر کرد و از همه ی حاضرین نیز تشکر نمود و از همه ی عزیزان خواست در ماهها و سالهای آینده نیز در مناسبتهای گوناگون شرکت کنند.

و به دین ترتیب مراسم دویست و هفتاد و سومین سالگرد میلاد مختومقلی پراغی در شهر گوتنبرگ سوئد به گرمی به پایان رسید.

تهیه و تنظیم از یعقوب

منبع:سایت ترکمن ایلیم

منبع:سایت دانشجویان و دانش آموختگان ترکمن

اقبال بولمادی

کوپ ییگیت لر گلیپ گچدی جهاندان
نیتینه گورا اقبال بولمــــــــــــــادی
گردیشی کج قهبه فلک الــــــــیندن
ارتیری شاد بولان اویلان گولمـه دی


گونده کفن بیچر بو آجال خــــــیاط
نه بلادیر هیچ قوتارماز بو صــــــیاد
پله پله آشاق دوشر آدامـــــــــزاد
بو گون گوردوگیمیز ارتا قالـــمادی


بیر دگیش خانه دیر دونیانینگ یوزی
نصیحتیم اشیت،دینگله بو ســـوزی
آجال یتیپ،آدام یومولسا گــــــوزی
گویا بو دنیاگه گلدی ،گلـــــمه دی


همایون قورغانین سالدیران هــــــارون
دونیانی دورت بولن هانی فریــــــــدون
قیرق شهری قیزل دان غرق ادن قارون
گوزی قوم دان دولدی پولدان دولمادی


مختومقلی حیران،هر یـــــــانا باقـــــــار
بو نه قدرت ایشدیر،سوودان اوت چیقار؟
یاغشی اوغولدان رحمت آریغی آقــــار
لعنت کرده اوغول دوغدی،دوغـــــمادی

گل تنهاي تركمن

نوشتة‌ : عبدالرحمان مرادي
از : گوكجه (كلاله)

چند نكتة كوتاه :
دوست خوبم !
مي خواهم چند نكته را برايت بنويسم :
ـ شروع داستان خوب است .
ـ هر چند كه يك واقعه مي تواند دستماية داستان قرار بگيرد ،‌اما روايت يك واقعه با داستان نويسي تفاوت دارد .
ـ در يك داستان ، شخصيت اصلي بايستي برجسته باشد . در اين داستان ، علاوه بر كثرت شخصيت ها ، همه در يك سطح قرار دارند .
ـ‌ زاويه ديد قدري مغشوش است .
ـ غالبا در داستان كوتاه دست به انتخاب لحظات مي زنند . لحظاتي از يك زندگي . وقايع زيادي كه در اين داستان ذكر شده ، قالب يك داستان بلند را مي طلبد .
ـ نويسنده اي تواناست كه خواننده وقتي داستان را مي خواند ، حضور نويسنده را در بين سطور حس نكند .
ـ‌ نثر روايت قصه هم در جذابيت قصه نقش مهمي ايفا مي كند .
ـ‌ حرفهايي كه از زبان شخصيت ها در قصه مي آيد ، نشانگر شخصيت آنهاست . با دقت در نوشتن عباراتي از زبان شخصيت هاي قصه ، ديگر چندان نيازي به گفتن اين موضوع نيست كه مثلا مردي تندخو است ، دزد است و يا چاپلوس است. شيريني كار به اين است كه اين امر را مستقيما به خواننده تحميل نكنيم و با آوردن سخنانش و يا نشان دادن نكته اي كوچك ، اين قضاوت را به خود خواننده واگذار كنيم . نبايد همة شخصيت هاي قصه به شكلي واحد حرف بزنند .
ـ به نظر من ، هر فرد با مطالعة بيشتر داستان و دقت در شيوة بكار رفته در همان داستان ، مي تواند بسياري از مهارت‌هاي قصه نويسي را فرا بگيرد .
دوست تو :‌يوسف قوجق

متن داستان:
هوا سرد و باراني بود. هنوز جنگ شب و روز به پايان نرسيده بود، گويا آرام آرام شب در حال تسليم شدن روز بود. دل روستا در سكوت بي‌معنا به سر مي‌برد. گاهگاهي زوزه بادي سرد طلسم سكوت را در هم مي‌شكست. بي‌بي‌گل مثل هميشه از جا برمي‌خيزد با لباس يكسره و چارقدي رنگارنگ، آستين‌هايش را بالا مي‌زند. دستهايش چروك بسته است. چكمه بلند شوهرش را بر پا مي‌كند تا به آخور گوسفندان سر بزند. پاهايش در گِل فرو مي‌رود هر قدمش را با زحمت بلند مي‌كند او سختي را در بدنش پرورش داده و مي‌داند كه چگونه صراط مستقيم را ادامه دهد. گوسفندان را از آخور بيرون مي‌آورد. به خانه سرمي‌زند. پسر كوچكش مردقلي هنوز در خواب است بي‌بي‌گل دلش نمي‌آيد پسر مظلومش كه مثل فرشته‌اي خوابيده است، بيدار كند اما چه كند غير از مردقلي كسي نيست گوسفندان را به چرا ببرد. ‌بي‌بي‌گل دستهاي لرزان و خشكش را بر مردقلي نزديك مي‌كند و مي‌گويد پسرم پاشو، پاشو، دير شده.
مرد قلي غلتي مي‌خورد و مي‌گويد: 5 دقيقه بخوابم بيدار مي‌شوم.
گويا هنوز سختي ديروز از اندام نحيفش بيرون نرفته است. صداي كلفت و خشن پدر به گوشش مي‌رسد كه مي‌گويد: چقدر مي‌خوابي پاشو ببينم.
ديگر مرد قلي مجبور مي‌شود كه بيدار شود. دست و صورتش را با آب سرد مي‌شويد. نان و چاي خورده و كوله پشتي اش را برمي‌دارد و بجاي اينكه مثل همه بچه‌ها به مدرسه برود بسوي چراگاه گوسفندان مي‌رود با لباس كلفت و چند پينه خورده، با موهاي ژوليده و صورتي خشك و مبهوت زده.
امروز مردقلي جور ديگري است. در صورتش موجي از ترس به نظر مي‌رسد . رو به پدرش مي‌كند و مي‌گويد : پدرجان امروزه اجازه بده كه گوسفندان را به چرا نبرم.
گويا دل مردقلي خبر بدي از آينده مي‌داد. اما تنها جواب پدر ، نه بود . مرد قلي چوب قرمز رنگ درازش را برداشت. چكمه‌هاي سياه بلندش را پوشيد. چكمه‌ها تا بالاي زانويش مي‌رسيدند، با كلاه پشم آلود سفيد رنگ. سگهاي باوفايش را صدا مي زند و دل به دريا زده براي چراي گوسفندان مي‌رود. ساعاتي بعد مردقلي خسته و كوفته به چراگاه رسيد. هوا هم روشن شده بود. گوسفندان مشغول خوردن علف بودند و مرد قلي هم گاه با گلهاي شقايق بازي مي‌كرد و گاهي هم سر به سر سگش مي گذاشت. خسته شد. با خود گفت: حالا وقت خواندن آواز است.
چوب قرمز رنگش را به جاي دوتار برداشت و عين بخشيها شروع به خواندن كرد. صداي لرزانش در كوه مي‌پيچيد . هر جمله‌اش از ته دل او برمي‌خواست. او از سختيهايش ، از آينده‌اش ، از اسب ،‌ از زهره و طاهر مي‌خواند . آرزو داشت تا اسب آرزوهايش بيايد تا با آن بسوي سرزمين خوبيها سفر كند. سرزميني كه خوبيها و محبتها حاكم باشد.
گوسفندها ديگر علف نمي‌خوردند. سگ هم دورش چرخ مي زد . با گوشه‌ آستينش اشكهايش را پاك مي‌كند . گويا طبيعت هم دوست داشت صداي گرفته و مظلومانه مرد قلي را بشوند. ديگر ظهر شده بود. مردقلي كوله پشتي اش را باز كرد و شروع به حوردن غذايي كرد كه بي‌بي‌گل پخته بود . لقمه‌اي مي‌خورد و تكه ناني هم به سگش مي‌داد. دوست نداشت به تنهايي غذا بخورد.
مشغول خوردن غذايش بود. ماشين سياه رنگي در كنار جاده ايستاد. سه، چهار نفر با قد و قواره اي زمخت از آن پياده ‌شدند. نگاه كردن به صورتشان براي مردقلي ترس‌آور بود. ترس عميق وجودش را پر كرد و قلبش لرزيد. آخر چندي پيش گوسفندان دوستش را دزديده بودند و اين فكر در ذهنش او را اذيت مي‌كرد . فكر مي كرد كه اگر يكدفعه يكي از آنها گوسفندان را دنبال كرد چه بايد مي كرد ؟ ديگر آن فكر خطرناك به واقعيت پيوست. مردقلي قضيه را فهميد داد و فرياد زد ، اما كسي ناله‌هاي او را پاسخ نداد. خيلي‌ها كه با ماشين از جاده عبور مي‌كردند ، صحنه دزديدن گوسفندان را مي‌ديدند اما كسي توجه‌اي نمي كرد. گويا همه آنها كور بودند يا اينكه مردقلي چوپان دروغگو بود. وقتي ديد كسي به كمكش نمي‌آيد ، چوب قرمز رنگش را كه برايش دوتار تنهايي بود ،‌برداشت و با سرعت بدنبال يكي از دزدان رفت. محكم به پاي دزد كوبيد . اما دزد با چاقويي كه در دست داشت ،‌ مردقلي را دنبال كرد. مردقلي مي‌دانست كه اگر به دست آنها بيفتد معلوم نيست كه چه بلائي به سرش مي‌آيد. دوان دوان با چكمه‌هاي بلند بسوي خانه حركت كرد. او مي دانست كه به تنهايي نمي‌تواند با اين دزدان بي‌رحم مقابله كند.
نفس نفس به روستا رسيد. بايرام كه ماشيني داشت در خانه‌اش خوابيده بود. مردقلي سريعاً پيش بايرام رفت، قضيه را گفت. بايرام سراسيمه ماشينش را روشن كرد و راه افتاد .
وقتي به چراگاه رسيدند دزدان نبودند و گوسفندان هم پراكنده شده بودند. بايرام فهميد كه بايد با تمام سرعت بدنبال دزدان حركت كند. همين كار را هم كرد . چند دقيقه بعد به دزدان رسيد كه روي ماشينشان چند گوسفند مردقلي بود كه سروصداي آنها به گوش مي‌رسيد. گويا آنها هم مي‌دانستند كه عاقبت خوشي ندارند. بايرام نمي‌دانست كه تك و تنها چكار كند. مردقلي كه دو كلاس سواد داشت خودكار گرفت و شماره ماشينش را با دستهاي لرزانش نوشت.
از آن طرف ، گوسفندان مردقلي به روستا بر‌گشتند اما اين دفعه بدون او. وقتي بي‌بي‌گل گوسفندان را ديد ،‌ترسي عظيم در وجودش پيدا مي‌شود. با صداي لرزان رو به شوهرش گفت : مردقلي نيامده ! زود به دنبالش برو.
پدر مردقلي بسوي چراگاه ‌رفت اما آنجا مردقلي نبود. هوا هم در حال تاريك شدن بود و نم نم باران به آرامي مي‌باريد. پدر مردقلي دست خالي به خانه بر‌گشت. بي‌بي‌گل ديگر تحمل نكرد و داد و فرياد راه انداخت . گريه كرد. صداي او در همه جاي روستا پيچيد . همه جمع شدند و اضطرابي عميق در چهره مردم مشاهده مي‌شد. همه در مورد مرد قلي صحبت مي‌كردند. يكي ‌گفت: مردقلي را با چند گوسفندش دزديده‌اند.
ديگري ‌گفت : حتماً دست و پاي مردقلي را بسته‌اند و به آب انداخته‌اند و گوسفندهايش را دزديده‌اند.
اما هنوز حقيقت امر براي كسي روشن نبود.
نيمه‌شب شد . ديگر بجاي نم نم باران ، برف مي‌باريد. زن ديوانه روستا دست به سوي پروردگار بلند مي‌كند و دعا مي‌كند. دل هواي روستا گرفته بود كساني كه ماشين داشتند آوردند و مردم سوار ماشين شدند تا دزدان احتمالي را پيدا كنند. آه غم انگيز پسربچه‌اي كه از ته دلش برمي‌خيزد در تاريكي شب به سفيدي برف ديده مي‌شد. بيچاره بي‌بي‌گل از حال رفته بود. دسته‌اي از مردم در تاريكي شب به چراگاه رفتند تا شايد مردقلي را آنجا پيدا كنند.
بايرام با مرد قلي در تعقيب دزدان بودند اما هنوز كاري نتوانستند بكنند و ديگر نزديك شهر رسيده بودند. بايرام نمي‌دانست چه كند هزار فكر مي‌كرد كه يكدفعه يك ماشيني از جلويش پيدا شد بايرام سريع ماشين را كناري كشيد اما فايده‌اي نداشت و تصادف كردند. يك لحظه همه جا را سكوت فرا گرفت گويا همه مرده بودند. صداي از ماشين بايرام آمد مردقلي بود كه در گوشه‌اي از ماشين افتاده بود سزش كه خوني بود و بايرام هم دستش آسيب ديده بود. اما متأسفانه دزدان فرار كرده بودند.
از طرف ديگر در روستا اضطراب كمي بالا رفت آخر كسي از قضيه خبر نداشت. و همهمه مردم ديگر به فريادهاي مكرر تبديل شد. هر كسي چيزي مي‌گفت. نظري مي‌داد . موذن پير روستايمان با عصاي قديميش با كت دراز و عمامه‌اي بلند باريش سفيد لنگ لنگان هم از مردم سوال مي‌كرد و از حيرت چشمهايش در تاريكي برق مي‌زد شايد در ذهن موزن ما هم اين باشد كه مبادا مردقلي را كشته و به آب انداخته باشند و باز صدا و ناله‌هاي بي‌بي‌گل دل روستا را ناراحت مي‌كرد.
راستي اين دزدان بي‌انصاف كه حسي از انسانيت در وجودشان نيست چگونه به خود اجازه مي‌دهند كه گوسفندان كساني را بدزدند كه با آنها گذاري زندگي مي‌‌كنند.
پدربزرگ مردقلي هم با كمري قوس زده‌اش كه كت بلند و عمامه سفيد داشت دستهايش در جيبهاي بزرگش بود و فقط گوش مي‌كرد. گويا نمي‌توانست سخني بگويد، بغض گلويش را گرفته بود آخر او هم شبها براي مردقلي قصه زندگيش را مي‌گفت حالا اگر مردقلي نباشد چه كسي قصه زندگيش را گوش كند.
زمان مي‌گذشت و مي‌گذشت اما هنوز جاده بلند روستا بي‌صدا در انتظار خبري را مي‌كشيد كه روستا را خوشحال كند. واقعاً انتظار چقدر برايشان سخت بود و همه در غار تنهايي خويش فرو رفته بودند.
ماشينهاي كه بدنبال مردقلي مي‌گشتند بايرام و مردقلي را پيدا كردند و همه آنها خوشحال بودند از اين كه مرد قلي سالم هست بسوي روستا حركت كردند. اما هنوز خبر به روستا نرسيده بود و همه منتظر بودند از دور صداي مي‌آيد. ماشين آبي رنگ چراغ زنان بسوي روستا مي‌آيد. گويا خبر خوشي را مي‌خواهد بدهد. داخل ماشين مردقلي ديده مي‌شود ديگر همه خوشحال بودند.
مردقلي با لباس خيس و چهره‌اي پژمرده و اضطراب گويا وجودش يخ زده است. ساكت و ساكت بود. همه يكديگر را هل مي‌دادند تا مردقلي را ببينند. گونهاي مردقلي سرخ شده بود. موهايش ژوليده پيش بي‌بي‌گل مي‌رود. بي‌بي‌گل با چشمهاي گريان فقط مي‌گويد پسرم آمد، پسرم خوب است معلوم نيست گه چقدر بي‌بي‌گل خوشحال بود شايد جهنم دردناك برايش به بهشت پر از گل تبديل شده بود. ديگر شادي بود گريه‌ها و ناراحتيها ديگر جايش را به شادي و سرور داده بود. و زن ديوانه روستا هم از اين موضوع بسيار خوشحال مي‌شود. راستي واقعاً او ديوانه است.
چند روز بعد دزدان پيدا مي‌شوند. مردقلي باز مثل هميشه هر روز صبح كوله پشتيش را بر‌مي‌دارد و به سوي چراگاه مي‌رود انگار كه هيچ رخ نداده است و يك لحظه مي‌توان صفا صداقت اتحاد بين مردم روستا را احساس كرد.

نقد رمان آوای صحرا ــ نوشته عبدالرحمن اونق

• ترجمه از : مهندس امانگلدی کوچکی ـ کارشناسی ارشد دانشگاه اميرکبير
akochaki@yahoo.com

ادبيات ترکمن در قرن هیجدهم شهرت يافت و با ظهور مختومقلی ( محدومقلی يا محتيمقلی در لهجه ترکمنی ) بزرگترين شاعر ترکمن و يكی از بزرگترين شعرای آسيای ميانه ، به نقطه اوج خود رسيد . در مورد زندگی مختومقلی هیچ اطلاعاتی در آرشيوها يافت نمی شود . آنچه که ما از آن می دانيم به احاديث و نقل و قولهای عمومی که در سال 1941 توسط پيرزن 90 ساله ای که حالی قاری ( Halli Garri ) ـ حالی پا به سن گذاشته ـ خوانده می شد ، بازنگری شده است ، بر می گردد . حالی قاری عروس شاعر کلاسيك ترکمن زليلی ( Zelili ) ( 1846 ـ 1785 ) ـ خواهر زاده مختومقلی ـ بوده است .
مختومقلی پسر نويسنده و شاعر کلاسيك ترکمن ، دولت محمد آزادی ( 1760 ـ 1700 ) بود . در مرثيه ای که برای پدرش خوانده است ، مختومقلی تاريخ تقريبی از وفات او را معلوم می کند :
آلتمش ياش دا ، نوروز گونی ، لوييلی
وردی عجل ، يولن توتدی آتامينگ
( در سن 60 سالگی ، در روز نوروز در سال" لو" ( ماهی ) مرگ جلوی زندگی پدرم را گرفت )
آزادی نويسنده کتابهائی چون : وعظ آزاد ، حکايت جابر انصار و بهشت نامه بود . آزادی مردم را به سامان دادن به زندگی مختل خود نصیحت می فرمود و بچه هايشان را آموزش می داد و کشت و زرع می کرد . آزادی نويسنده و شاعر فرانگری بود که عقايد بشری را بصورت ادبيات کلاسيك ترکمن در می آورد ، اما حرفه اصلی او معلمی ( آموزش ) بود . مختومقلی نيز آموزشهای اوليه خود را از پدرش آموخت .
مختومقلی در سال 1733 در "حاجی قاوشان" ، روستايي در شرق گنبد در شمال ايران متولد شد . او متعلق به تيره "قيشق لار" از طايفه "گرکز" از" گوگلانها" بود. او می گويد :

بيلمه يان سوزن لارا آيدينگ بو غريب آديميز
اصلی گرکز ، يوردی اترک ، آدی مختومقلی دير
( به آنهايي که در مورد من پرسش کنند بگوييد که طايفه ام گرکز ، سرزمين ام اترک و اسمم مختومقلی است ).

او در بسياری از اشعار خود شکوه و رونق کوه و تپه های نا هموار اطراف " سونقی داغ " ، سرزمين گوسفندان و گوزنهای وحشی و جويهای سرد کوهستان را به تصوير کشيده است ، که او بسياری از زندگی خود را در آنجا سپری کرده است .
پدرش اورا به دست معلمی به نام " نياز سالی " سپرد و در طول تحصيلاتش مهارتهای نقره کاری و سراجی ( زين سازی ) را آموخت . بعد از تحصيل در مدرسه " ادريس بابا " در روستای " قيزيل آياق " در " لباب " ، او تحصيلاتش را در مدرسه" گوگل داش " در بخارا ادامه داد که بعد از چند سالی آنجا را ترک کرد . او سپس به مدرسه " شيرغازی " در " خيوه " رفت و در آنجا به سبب استعدادش به صورت قائم مقام استاد مشغول به تدريس شد. او در اينجا بخشی را برای دانش آموزان ترکمنی تاسيس کرد. شاعر کلاسيك ترکمن " سيدی " ( 1836 ـ 1775) و " ذليلی " در آنجا تدريس می کردند . در شعری که به مدرسه اش اختصاص داده است ، مختومقلی از" شيرغازی " به دليل آموزشهای آن تقدير و تشکر فراوانی می کند و با آن برای برگشتن به بستگان گرکز خود خداحافظی می کند:

مکان آيلاب اوچ يل ايدم دوزنيگی
گيدر بولدوم ، خوش قال گزل شير غازی
اوتورديم قيشينگی ، بهار يازينگی
گيدر بولدوم ، خوش قال گزل شير غازی
حق دون بيز بايراق باقلی دربيلم
سندا ، تعليم آلديم ، آچيلدی دلم
گل سين دیپ قارايار اول گرکز ايليم
گيدر بولدوم ، خوش قال گزل شير غازی
( من سه سال را با تو گذرانده ام و اکنون بايد بروم ای شيرغازی عزيز
من زمستان و بهارهايي را با تو بوده ام و اکنون بايد بروم ای شيرغازی عزيز. با توکل به خدا من برای رفتن آماده ام ، تو به من روشن گری عطا کردی و تو گره زبانم را باز کردی .
خويشاوندان گرکزام منتظر من هستند و اکنون من بايد بروم ای شيرغازی عزيز ) .
با برگشت به سرزمين مادری خود او در مدرسه روستا تدريس می کرد در حاليكه به پيشه نقره کاری مشغول بود ونوشتن شعر را ادامه می داد . روايتهای زيادی در مورد مهارتش در نقره کاری آمده است . روايتی که توسط يكی از اشعارش نيز حمايت می شود نشان می دهد که او هم در کار صنعت بوده است و هم مردی بوده است که توجه زيادی به ارزشهای اخلاقی داشت .
يك داستان می گويد که : خانم جوان زيبايي ، مختومقلی را به ساختن يك قطعه نقره ای مامور می کند وقتی که قطعه آماده می شود ، زن جوان سعی می کند که با گمراه کردن او از پرداخت دستمزد اجتناب کند . مختومقلی در ابتدا وسوسه می شود ولی موفق می شود در برابر طلسم او مقاومت کند و زن جوان از کوشش خود نا اميد می شود . مختومقلی در شعرش می گويد :

بنده ، سن بد ايش باتيرليق ادمه گن
آلينگ دا قويورلا اول گون بو ايشی
نفس يوی ما ف ، شیطان رای نيا گيدمه گين
های غالاطا ، قويار بيل گل بو ايش
( اوه، خدای من ، مرا به انجام اين کار بد گستاخ نکن
تو در روز قضا آن را در پيشانی من خواهی نوشت .به خودت اجازه نده که از نفس پيروی کنی به دنبال شیطان نرو از اين کار پرهيز کن )
بنا به روايت ديگر مختومقلی به زن می گويد، ( يا بنا به روايت ديگر به خودش می گويد ) ؛ " دست خدا روی اين اخگر داغ قرار بده و اگر توبتوانی گرمای آن را تحمل کنی ، ما اين رابطه را برقرار خواهيم کرد واگر نه اينجا را ترک کن . اين روايت توسط قطعه زير تأييد می شود :
شیطان آيدار : شيرين ايش در ، آز قوی
رحمان آيدار : نفس يوميدين يوزقوی
مختومقلی ، تور قولی دينگی کوز قوی
اگر دوربيلسنگ ، قل قيل بو ايشی
( شیطان می گويد : اين کار شيرينی است و گمراه شو خداوند می گويد : از وسوسه نفس بر خذر باش
مختومقلی برو دست خود را روی اخگر داغ قرار بده اگر آن را تحمل کردی به اين کار مبادرت کن )
عشق واقعی او دخترخاله اش "منگلی" بوده است . او درهنگام جوانی خواستار منگلی بود . در آن زمان مختومقلی پدرش را از دست داد و دو برادر بزرگترش نيز در زدو خورد کشته شدند. تنها دارايي اش يك الاغ و درآمد نامنظم حاصل از نقره کاری و ساختن زين اسب بود که برای نگهداری از دو برادر کوچکتر و خواهرش خرج می کرد . اوقادر به فراهم کردن هزينه عروسی نبود . بستگان منگلی اورا مجبور به ازدواج با شخص ديگری کردند و او بسياری از غزليات خود را به طور کامل بازيافت ، ترک کرد . او بسياری از غزليات خود را به منگلی اختصاص داده است ، بعضأ به طور مستقيم با ذکر نام و بعضا به طور غيرمستقيم . او می گويد:
سوز لشردم ، سر لشرديم يار بيلن
يورگيم دا يار حيالی بار بلن
عمدی لکن ايردی لار زور بيلن
باغشی لسانگ نی لار يارم ، يا جبار
( من اسرار خود را با يار و محبوبم در ميان می گذاشتم و وقت مان را با حرف زدن می گذرانديم
من تصوير محبوبم را در قلبم داشتم . اکنون آنها او را به اجبار از من جدا کردند.ای خدا اگر او را ببخشی يارم چکار خواهد کرد.)

شعری که در مورد جدايي اش از منگلی سروده است ، اندوه و غم او را بيان می کند . اين شعر بصورت يكی از غزليات و آواز عمومی مردم در آمده است :
بلبلم ، آه زار چکیپ تازه گلزاردن آيريلديم
گوزدن قانلی ياشيم دوکیپ اول سوور ياردن آيريلديم
ايلری بار دينگلی دينگلی سوق سولی ، تر اولينلگی
ديلی گوگلان ، آدی منگلی نازلی دلبردن ايرل دم
( من مثل بلبلم ، گريه و زاری می کنم . من از گلزار جدا شده ام . اشکهای خونين از چشمانم می ريزد . من از تنها معشوقم جدا شده ام . خانه اش وسط برجها و تپه ها است . و سرزمين با زمستان سرد ، او از گوگلان هاست و نامش منگلی است . من از معشوق بارقارم جدا شده ام )
در شعرهای ديگرش او توضیح می دهد که چگونه " دشمن " او را به زور از منبع و سرچشمه وحی جدا کرده است . ظاهرا به دليل اين جدايي است که او در بسياری از اشعارش نام مستعار " فراغی " را به کار برده است . در يكی از اين اشعارش می گويد :
آيره دوشیپ کعبه ام دان ، قوی ديم " فراغی " آدی ما
( بخاطر جدائی از معشوقم من اسمم را فراغی قرار دادم )
در يكی ديگر از اشعارش می گويد :
مختومقلی ، آدينگ دوندی فراغی آ
فراغی بولیپ چک اوزينگی قای راقا
( ای مختومقلی ، اسم تو به فراغی تبديل شده است ، آزاد باش و خودت را از قيد همه چيز رها کن )
در شکست با ازدواج با عشق واقعی اش " منگلی " او طبق رسم ترکمن با زن بيوه برادرش " آق قيز " ازدواج می کرد . ما از اشعارش نارضايتی مختومقلی را از زندگی با زن برادرش در می يابيم . که او می گويد :
بر ظالم ينگم دن باشقا بر گزل قامت اسيلارين
( من يك نفر با وقار می خواهم ، نه زن برادر ، بی رحم ام را )
چند شعر ديگری نيز وجود دارد که اين ايده را تصديق می کند . در اينجا بخشی از شعری که او از همسر و شريك زندگی اش انتظار داشت آورده می شود . او اين شعر را وقتی که 20 سال داشت نوشته است :
اوزن حرمت گترن اری نينگ خيدمتنی بيترن
قاشی نی چيت مانی اوترن گزلری گولن ايسلارين
فراغی ، گلدم جهان بير يار برگل ، عقلی دانا
رو شدم عالم بلمز نادانا بير قدرم بلن اسلاريم
( من کسی را می خواهم که دعوت به احترام کند . کسی که شوهرش را تکميل کند . کسی که بدون اخم بنشيند . کسی که چشمانش لبخند بزند . )
ييگريم ياش اوقدی من دن فصل ادمه ديم دنيا ، سن دن
تايلی سوی جی ، لبی خندان بر گون سالان اسلاين
( 20 سال از عمرم می گذرد . ای دنيا من از تو لذتی نبرده ام . ای خدا به من يك محبوب با شعور عطا کن
من گرفتار يك آدم نادان شده ام . من کسی را می خواهم که از من قدردانی کند. )
اشعار هجوی که در مورد ازدواج گفته است او شکايت خود را به صورت زير اعلام می کند:
يوک ورزش بير بوز اشک بولاين دسينگ ، اوی لنينگ
( اگر آرزو داری که يك الاق ورزيده ، حيوان باری ، شوی . برو و ازدواج کن)
اگر چه او دارای دو زن نبوده است در شعر ديگری در مورد مردهايي که دو همسر دارند می گويد :
درشعرهای ديگرش او توضیح می دهد که چگونه " دشمن " اورا به زور از منبع و سرچشمه وحی جدا کرده است . ظاهرا به دليل اين جدايي است که او در بسياری از شمارش نام مستعار "
فراغی " را به کار برده است . دريكی از اين اشعارش می گويد :
آيره دوشیپ کعبام دن ، قومی دم " فراغی " آدی ما
( به خاطر جدايي از معشوقم من اسم را فراغی قرار داده ام ).
در يكی از اشعارش می گويد :
مختومقلی ، اسم تو به فراغی تبديل شده است ، آزاد باش و خودت را از قيد همه چيز رها کن )
با شکست در ازدواج با عشق واقعی اش " منگلی " او طبق رسم ترکمن بايد با زن بيوه برادش " آق قيز " ازدواج می کرد. از اشعارش نارضايتی مختومقلی را از زندگی با زن برادرش درمی يابيم . که او می گويد :
بير ظالم ينگم باشقا بر گزل قامت ايسلارين.
( من يك نفر با وقار می خواهم ، نه زن برادر بی رحم ام را
چند شعر ديگری نيز وجود دارد که اين ايده را تصديق می کند . در اينجا بخشی از شعر که او از همسر و شريك زندگی اش انتظار داشت آورده است. او اين شعر را وقتی که 20 سال داشت نوشته است :
اوزين حرمت گترن اری نينگ خدمتينی بيترن
قاشی نی چيت مانی اوتوران گوزلری گولن ايسلياريم
فراغی ، گلدم جهان آ بير يار برگيل ، عقلی دانا
روشدم عالم بيلمز نادانا بير قدريم بيلن اسلياريم
( من کسی را می خواهم که دعوت به احترام کند ؛ کسی که شوهرش را تکميل کند ؛ کسی که بدون اخم بنشيند ؛ کسی که چشمانش لبخند بزند )
ييگريم ياش اوتدی من دن حضل ادمه دم دنيا ، سن دن
تايلی سویجی لبی خندان بير گون سالان اسلياريم
( 20 سال از عمرم می گذرد ؛ ای دنيا من از تو لذتی نبرده ام ؛ ای خدا به من يك محبوب با شعور عطا کن ؛ من گرفتار يك آدم نادان شده ام ؛ من کسی را می خواهم که از من قدردانی کند . )
در اشعار هجوی که در مورد ازدواج خود گفته است او شکايت خود را به صورت زير اعلام می کند :

يوک ورزش بير بوز اشک
بولايين ديسنگ ، اوی لنينگ

( اگر آرزو داری که مانند يك الاغ ورزيده و باری شوی ، برو ازدواج کن )
اگر چه دارای دو زن نبوده است ، در شعرديگری در مورد مردهايي که دو همسر دارند می گويد :
بير ار قوشيلماز آدام سانی نا
ايكی خاتن و بير ار ، اوچ آيال بولار
( يك شوهر نمی تواند به دسته مردان بپيوندد ، دو زن و يك شوهر ، بصورت سه همسر در می آيند )
او به ازدواج از روی آگاهی تکيه می کرد و خوانندگانش را توصيه می کرد که همسرانشان را قبل از ازدواج بشناسند . او می گويد :
مختومقلی کيم سه بيلمز باطنی
ادی لن سنگيز قاراپ آلينگ خاطنی
( مختومقلی ، هیچکس نمی داند که در درون افراد چه می گذرد ، اما زن را قبل از ازدواج بشناس )
در شعر ديگری می گويد :
ييگيد کون گول سويه نی آلماسا
ديينج آلیپ ، فراغت ياتیپ بولمايار
( اگر جوان با کسی که عشق واقعی اوست ازدواج نکند ؛ برای او ساده نخواهد بود که زندگی راحتی داشته باشد )
او دو پسر از آق قيز داشت . يكی از آنها " ساری " ( همچنين " ساری بای " و " ملا بابک " خوانده می شد ) بود که در هفت سالگی درگذشت . و ديگر پسرش " ابراهيم " در سن ده سالگی درگذشت . مردی که مظهر شجاعت در شعرهايش بوده است و موفقيتهای زيادی را در شرایط سخت زندگی اش برای مردم نشان داده است ، هیچ بچه ای بعد از خود نداشته است :
مختومقلی آيدار اييللر
ايزيمدا ذوريات قالمادی

( مختومقلی می گويد ای مردم ؛ من هیچ فرزندی بعد از خود بجا نمی گذارم )
در يكی از مرثيه های احساسی خود ، واکنش پرنده ها و حيوانات مشخصی را به از دست دادن جوانهايش به تصوير می کشد و در قطعه آخر اين شعر می گويد :

آيرالیغا آدام اوغلی نيله سين
کيم قالار گورمه ين اجل حيله سين
مختومقلی حيوان بيلسه بالاسين
آدام اوغلی ييغيلمايان بولار من ؟

( انسان در مورد جدايي چه می تواند بکند ؛ چه کسی در اين دنيا باقی می ماند ، بدون اينکه طعم مرگ بچشد ؛ اگر مختومقلی بچه هايش را اندازه حيوان هم دوست داشت ؛ مگر می توانست گريه و زاری نکند ؟ )
زندگی غم انگيز خانواده اش در ميان ناخوشی های ناشی از کشمکش های قبيله ای بود که در قرن هیجدهم به دليل قطعه قطعه شدن طايفه های ترکمن به گروههای کوچک تشديد يافت . اين کار را برای حکمرانان قلمروهای همسايه ـ خانها و اميرهای خيوه و بخارا و نادرشاه افشار ـ برای غارت ترکمنها و بستن مالياتهای سنگين و له کننده برای آنها ، آسان ساخت . بسياری از ترکمنها کشته شدند و مرگ نادرشاه تنها هرج و مرج بيشتر را به همراه داشت . از جمله احمد دورانی در افغانستان ، شاهرخ در خراسان و خانهای قاجار در قسمتهای شمال ايران ، در اطراف دريای خزر ، در صدد گسترش قلمروشان برآمدند . در طول اين کشمکشها دو برادر بزرگتر مختومقلی ، عبدالله و محمد صفا و نيز چاودرخان معروف که مختومقلی او را مورد تحسين قرار داده است ، کشته شدند . مرثيه های مختومقلی برای يرادرانش و چاودرخان و بسياری از اشعار ديگرش ظلم و بی رحمی حکمرانان و خانهای آن زمان را به تصوير می کشد . از اشعارش معلوم می شود که مختومقلی در اين دوران دستگير می شود و کتابهايي که او نوشته بود در يكی از اين تاخت و تازهای قزلباشها نابود می شوند . او می گويد :

غافل ليق دا دشمان الدی داشی ميز
دارقادی هر يانی دنگی دوشی ميز
بأش ييلدا کتاب ادن ايشی ميز
قزل باش لار آلیپ ويران ادی لر

( دشمن در حال غفلت ما را غافلگير کرد ؛ همه هم سالانم نابود شدند ؛ کتابهايم که حاصل پنج سال تلاش بود ؛ توسط قزلباشها برده و نابود شدند )
در 50 سالگی از وضعيت فيزيكی و ضعف و بدبختی های زيادش شکايت می کند و به خداوند متوصل می شود که او را کمک کند :

قارری ديق چا قول دان گيدی انصاف ام
ای دوست لار ، الی يشيشدی سالم
کريم آ گون گوندن کم دير حسابم
دم به دم دن آرتدی بو بد اقبالم

( در سن پيری ام ، من نمی توانم با اين همه مشکلات ايستادگی کنم ؛ ای دوستان سن من به پنجاه رسيده است ؛ خداوندا من روز به روز به موعد معين نزديك می شوم ؛ با گذشت سن ، اقبال من نيز بدتر می شود )
بنا به روايتهای زيادی مختومقلی در نتیجه فشارهای ناشی از پيری درگذشته است . تاريخ درگذش ايشان مشخص نيست ، اما فکر می شود که مرگ وی در اواخر قرن هیجدهم ( 1790 ميلادی ) بوده است . قبل از وفاتش او برروی در باز خانه نشسته است و و به شکوه قله های اطرافش که بخش بسياری از زندگی اش را در ميان آنها بوده است ، نگاه می کند . در اينجا اولين و آخرين قطعه از شعر آخرش آورده می شود :
سين ادينگ بو جهانا
جهاندا نی لر گورنر
اسکندر ، جمشيد سالديران بييك بينا لار گورنر
( بياييد به اين دنيا نگاه کنيم ؛ برای ديدن آنکه در اين دنيا چه هست ؛ برای ديدن ساختمانهای بزرگی ؛ ساخته شده توسط اسکندر و جمشيد )

مختومقلی کيم بار اولمز ؟
عجل دويماز ، زمين دويماز
آسمان اينی ميز ، ير چوريل مز
گون يورير ، آی لار گوری نر

( ای مختومقلی چه کسی می تواند از مرگ فرار کند ؟ ؛ مرگ هیچ وقت راضی نمی شود و زمين هیچ وقت پر نمی شود ؛ آسمان نمی افتد و زمين زيرو رو نمی شود ؛ خورشيد بالا خواهد آمد و ماه کم کم بزرگ می شود )
او در آق توقای ، روستايي در شرق گنبد کاووس در شمال ايران ، در کنار پدرش دفن می شود .